Heti zawng hian in ngaihtuah ngai em?
– Joseph L. Ralte
Mi fate tihdan zir fo a ngai :
Sum leh pai lama India ram hmasawn chak dan hi kan sawi zing hle a. Reilotea “Super Power” ala nih mai theih dan thlengin sawi a ni ta zel a. Chuti fakauva a thang chak kan tih mek lai chuan vantlang mimir nun lam erawh ala hniam hle mai. Human Development Index an tihah chuan khawvel pumah 128-na a ni pha chauh a, a elpui ber ram China chu 81-na a ni daih a. Mihring damrei lam tehnaah pawh India mite damrei zawng chu kum 63.7 vel a nih laiin China mite damrei lam chu chawhrualin kum 72.5 a ni daih bawk. Zirna leh hriselna kawngah phei chuan hniam tak kan la ni.
Zirmi leh chhutmite chuan heng harsatnate hi vawi leh khata sum leh paia mipuite vur thut mai hian a sukiang lova. Vantlang nunphung hmasawnna ngelnghet thlenna atan sum leh pai tam tak hi mipui mamawh ber a ni lova, sum leh pai awmze neia hmang thei tura mipuite buatsaih hmasak hi a pawimawh zawk ber lai chu niin an ngai reng a. Sorkar kalphung tha leh fel kan la neih tawk loh avangin hmasawnna tura sum leh pai luang chhuakte chu alo thlawna khawhralna ang lekah a ngaih theih hial a ni. Mi fate thil thlir dan hi kan bihchian a, kan zirsak fo loh chuan hma kan sawn thei lovang tih hi hriat a hun ta hle mai. Hmasawnna leh changkanna lo dawngsawng thei tura pawimawh hmasa ber chu mihring buatsaih hi a ni.
Scandinavia ram kan tih mai thin – Sweden, Norway, Denmark leh Iceland ramte’n rorelna fel leh tha an buatsaih chhoh dan hi ngaihnawm tak mai a ni a. Ram hrang hrangin an tihdan phung an zir sup sup ta mai a. An economic reforms chanchin leh an education reforms te phei chu India ram ngei pawhin a lalut ve tan ta hial a ni. Sumdawngte kawng ti-awlsamna turin “single window system” an hmang a. Sorkarin sumdawngte khaichhuah nan “handholding approach” a hmang bawk a. Zirna lamah “education voucher system” a hmang bawk a. Mipui chanvo a lian a, sorkar hnaah hleprukna awm thei lo tluk deuh thawin an system an siam fel tawh a. An nun a him (secure)-in an zalen em em mai a ni.
Billions of Entrepreneurs :
Kum 20 lek liam ta mai khan India te, China te hi khawvel ram hnuaihnung leh rethei ala ni a. Sorkarin ‘economic’ kalphung an siam rem a. Mipui an thangharh a, sorkar a thangharh bawk a. Sumdawng tenau leh thilsiamtu tenau ho, mahni kutkawih eizawnna beitu – entrepreneur-te an han che ta tak tak a. Ram pahnihte chu a thang ta zawt zawt mai a. Khawvel sum leh pai tlakchhiatna avanga ram changkang leh hausa ho an buai mup mup pawhin China leh India te chuan chuti lutukin buaina a tawk ve ta lo tlat mai a ni.
Harvard Business School-a an thiampuipa, India chhulchhuak Tarun Khanna chuan engvanga India leh China-te chu lo ding chhuak ta thut nge ni tih a zirbing ta chat mai a. Kum 10 teh meuh mai zirchianna a beih hnua a thil hmuh chhuah chu a lehkhabu “Billions of entrepreneurs : How China and India are reshapping their future and yours” tihah chuan ngaihnawm em emin a rawn ziak chhuak ta a. Heng ram pahnihte lo dinchhuah theihna chhan lian ber mai chu “entrepreneurs” te thawhrah vang liau liau a ni, a ti a. India leh China ram chu entrepreneurs te tualchaina ram, mipui nawlpui chu entrepreneurs deuh vek an ni, a ti a ni deuh ber mai.
“Entrepreneurs” kan han ti ta mai zel a. Mizo tawnga a lehlinna tak hi kan la nei chiah lova. A tawi zawnga kan sawifiah dawn chuan “ngaihtuahna thluak leh tha hmanga mahni kutkawih ngeia eizawngtute hi entrepreneurs te chu an ni,” ti ila a fiah thei mai awm e. Tarun Khanna hian a zir chipchiar khawp mai. China chu communist ram a ni a, India erawh chu democracy ram a ni thung a. Sorkar kalphung inang lo tak ve ve ni mahse, an ding chhuak ve ve miau mai si a. Mahni mimal eizawnna tura thi leh thau pawlh a, kawla ni chhuak chhiara thawktute thawhrah inchhekkhawm chu ram hausakna hnar bul ber alo ni a. Mimal te te alo din chhuah khan ram alo dingchhuak a ni mai reng a ni.
NLUP hlawhtlinna tur Entrepreneurship Development :
Sorkar thar kan nei ta a. A policy hmatheh “flagship project” chu NLUP alo ni leh zel a. Hmanah an hlawhchham tawh a. Tun tumah pawh eng a ni chuang lovang, tih hi mi tam tak rin dan a ni. Tihtur leh tihlohtur a siam thiam a, mi fate hlawhtlin dan an zir peih a, kan ram tana an sengluh thiam a, mipui min chawhphur (motivate) phawt chuan NLUP hi a hlawhtling ngei ngei dawn a. Mipui chawk phur bawk si lo, a hlawhtlinna tura ruahmanna leh kalphung mumal mipui min kawhhmuh si loh chuan a hlawhchham ngei ngei dawn thung a ni.
Ka lo hmuh ve dan chuan NLUP hian Mizo mipui zaa 70 vel zet te hi entrepreneurs-ah min siam dawn a ni. Keimahni kutkawih, keimahni thluak, keimahni thawhrah ngeia eizawng turin NLUP hian min siam a tum a. Chu kawng chu kan zawh fuh a, kan tihfuh hlauh chuan state hausa, intodelh leh changkang kan ni mai dawn reng a. Kan tihfuh loh lehpek vaih erawh chuan mipui nawlpui huapa ‘economic policy’ dang remkhawm leh chu a buaithlak thak thak tawh mai thei. Kan sum hmuhna sorkar laipuiin min hmu he bui ang a, keimahni leh keimahni pawh kan inring zo tawh lovang.
Chuti a nih chuan enge kan tih tak ang le? A lo dawngsawngtu, a dawnthleng, mipui lam siamrem hmasak phawt a ngai tih hi a ni. Sorkar laipui lam phei chuan Entrepreneurship Development Programme (EDP) a thla khat (ni 30) tal training paltlang lo chu loan pawh pek tawh loh tur, tih ngaihdan te a nei ta feih feih a. Chu EDP-ah chuan zir tur hrang hrang – Project report awmzia te, Sumdawnna kalphung awmzia hrim hrim te, Sum leh pai vawn fel dan te, Market leh siamchhuah inbuktawk dan te, a thawktu leh neitu rilru phurna chungchang te, dan leh hrai hriat ngai zawng zawngte bakah an trade thlan en chunga thiamthil bik ngai thlengin an zir dawn a ni.
Sawi tawh angin NLUP thiltum ber chu mipui nawlpuite eizawnna ngelnghet (sustainable economic growth) siam a ni a. India ram state hrang hrang te, khawvel ramdang zawng zawng pawhin an thupui tho a ni. Hei hi economic policy tiin sawi ta ila a tha mai awm e. Chu economic policy tihlawhtling ngei ngei tur chuan Central sorkarin policy leh programme a neih sa leh kalpui mek, a ngaihpawimawh em em-te nena kan kal rualtir theih chuan state sorkar tan a hahdamthlak sawt ang a, kan state pual bika kan policy neih tihhlawhtlin nan central sorkara ministry hrang hrangte kan tel (participate) tir dawn tihna a ni a. A fuh em em dawn a ni.
Chutianga kalkawp thei, inhne rem thei chi Central sorkarin India rampum huapa a kalpui mek pakhat chu Rajiv Gandhi Udyami Mitra Yojana (RGUMY) an tih hi a ni. Hei hi ministry of Micro, Small & Medium Enterprise hnuai ami a ni. He scheme hi Europe ram thenkhat leh Asia ram tam takin an hlawhtlinpui em avanga India-in a lakluh ve a ni a. Handholding Approach an tih mai a ni. Entrepreneur bul tan hlim, kal ngaihna hrelo, tihdan tur leh hma lak ngaihna hrelote khaichhuahna scheme a ni. Entrepreneur bul tantir chu a bana kaiin, a trade thlan, a eizawn tumna atana thiltul leh pawimawh hrilhriat te, a tahtawl tea kawng kawhhmuh a, a hlawhtlin ngei theihna atana beihpuina scheme a ni. Sorkarin ruat bik agency neiin mellung 1-na atanga 3-na thleng a siam a, entrepreneur-in rah a chhuah hma chu a thiltih enpui tur a ni. Kei pawh hemi chungchangah hian ministry of MSME hnuaiah training ka zuk nei ve tawh nghe nghe a. NLUP hlawhtlinna atana sengluh ve ngei chi a ni.
India ram economy a thang thut mai a. Manufacturing sector leh Service sector lama mihring chhawr tur thiamna bik nei hmuh kawngah harsatna lian tak alo awm ta a. Heti khawpa mihring tam karah pawh thiam bik nei hnathawktu (skilled workforce) indaihlohna a nasa ta hle a. Sorkar laipui chuan ruahmanna thui tak siamin Planning Commission lamin ruahmanna a siam ta a. Chu chu Skill Development Initiative Scheme an ti a. Ministry of Labour & Employment-in a kengkawh ang a, Prime Minister kaihhruaina hnuaiah National Skill Development Mission din a ni ta a ni.
NLUP pawh hi kan han ti chho kan han ti chho ang a, kan harsatna lian ber tur chu ‘Skilled Workforce’ tho tho hi a ni. Chu harsatna sukiang tura sorkar laipui ruahman dan chuan a tam thei ang ber Vacational Training Institute din belh tur a ni a, Industrial Training Institute awmsa tihchangtlun a, a tam thei ang ber hawn belh tur a ni. Mi tupawh pawl 5 pass chin, kum 14 a tlin phawt chuan ama tuina zawngah Vocational Training Provider-in zirna alo pe ang a, Modular Employable Scheme hnuaiah a thiamna chu Assessing body ruatbikin alo test ang a, zirna tluang pangngaia degree sang a neih belh ngai tawh chuang lovin a Skill Certificate hmangin a eizawnna hna a thawk thei dawn a ni. Chung ang te chu NLUP nen hian a inhne rem thlap mai a ni.
Economic changkanna kawng kan hawn tak tak dawn chuan “Single Window System” an tihte pawh kan hman theihna hun rangkachak alo thlengin a hriat bawk. NLUP line department hrang hrangte thawhhona (coordination) a that lai alo ni dawn bawk a. Entrepreneur-te’n eng trade an thlan pawh kha mumal taka sorkara inziah luh a ngai dawn a. Industry lam hawi a ni emaw Agriculture lam hawi pawh nise ‘registering authority’ pakhatah a inziaklut ang a, chu authority chuan thil tuldang – electric connection te, tui supply te, pollution certificate te, taxation certificate te, sanitation certificate te, industrial/agriculture lama hlawkna (incentives) a dawn tur thlengin an lo buaipui ang. Clearance Certificate pakhat chiah a ngai tawh ang a, chu certificate chuan a tul zawng zawng a huap thung dawn a ni.
Thil pawimawh em em dang pakhat la awm fo chu “Management Information Systems (MIS)” an tih fo hi a ni. Kan thlen chin kan hriat a ngai a, hma kan sawn zelna tur hmuh lawk a ngai bawk a. Roadmap mumal tak duan a ngai bawk. Chung atan chuan Databank rintlak, statistics hmantlak kan mamawh bawk. Hunbi neia survey rintlak kalpui reng a, databank tha tak siamin MIS-a kan khung lut ang a. Hmasawnna (development) kal mek enin hmatiam (target) kan siam ang a, harsatna (constraints) awmte sutkian dan tur awlsam takin kan hre thei dawn a ni. Heng zawng zawng hi thil thar a ni lova, computer software hmangin a tih theih vek a. Mi fate’n an tih mek a ni.
Heti zawng hian in ngaihtuah ngai em?
Hmasawnna leh changkanna hian a huam kim tur a ni a. Mi tlemte te hausak thutna leh dinchhuah thutna hi a dik thei lova. Naupangte’n zirna tha an dawng em? Thingtlang lam mipuiin hriselna kawnga an chanvo an chang em? Sumdawngte’n an hamthatna dawn tur ang an dawng em? Insurance scheme a kal fuh em? tihte kan thlir ve tawh tur a ni a. Chutianga ram mipuite’n an chanvo an chan theihna tur chuan sorkar fung vuantute’n hma an la em? tih hi kan ngaihchan reng tur chu a ni ta a ni.
Chutiang a nih chuan Scandinavia ram kan sawi ang maiin mipui an him(secure) ang a, entrepreneurs-te an hlawhtlin chuan ram a ding chhuak ang a, mipui dinhmun alo ziaawm tawh chuan IVth grade hna leh contract therhlo kan dil fo peih tawh lovang a, sorkar fung vuantute’n thaw thawlin ruahmanna an kalpui thei tawh dawn a ni. Chu chu a ni kei ka nghah ram chu.
Sawi tur a tam hle mai. Kan duhthawh luatah kan sawi phelh phung mai ta-in ka hria. Kan han sawi tum ber mai chu changkan kan duh a, hmasawn ve kan duh chuan entrepreneurship developemt lam hi ngaihpawimawh tur a ni tih hi a ni. “NLUP buaipuitute hian heti zawng hian in ngaihtuahna lo seng ve teh u,” kan tihna a ni. Entrepreneurs sing tel din chhuah tum mek siin entrepreneurship development lam kan ngaihthah a nih si chuan kan tum ram chu a buk thelhin kan thelh a ni ang.
Send your feedback to : joseph_ralte@rediffmail.com or SMS at +919862566772
++++++++




