–Lalrinawma, Aizawl.
Mizoramah hian mi tam zawkin an sawi ngam loh, an khel ngam loh leh an khen ngam loh chu Kohhran thuneihna/huhang natzia chungchang hi a ni. Ka ngaimawhna a rei tawh avangin ka sawichhuak lo thei lova, kan Kohhran hruaitute pawhin inenfiahna a tan leh insiamthatna a tan in lo hman ngei ka beisei.
Ka ngaimawh ber chu Kohhran in sorkar thunun a tum dan leh, Kohhran rawngbawltute dinhmun leh Sorkar hnathawkte dinhmun hi a ni. India ram chu Democracy ram kan nih ang bawkin Secular ram kan ni a, hei hi High School kal thleng chin zawng chuan a hranpa a hrilh ngai lovin zirlaibuah a inziak a, kan zir theuh mai. Democracy ah chuan sorkar inrelbawlnaah mipui, kum 18 tling chin zawng chuan vote hmangin roreltu kan thlang thin a, kan thathawh leh kan pawimawhna a inchen vek avangin mipui tu pawh kan intluktlang vek a ni. Hetiang bawk hian Secular ram kan nihna angin, eng sakhua pawh hleihbik awm lovin, indip awm lova zalen tak a awm tlang tur kan ni a, ram inrelbawlnaah sakhua a inrawlh tur a ni lo. Hei hi India Constitution chuan a phut tlat a, kan ram danpui hman lai ngei a ni.
Chutih rual chuan eng sakhaw be mi pawh, ram dan hnuaiah kun in, ram tan theihtawp chhuah a, ram rorelna zah turin phut kan ni bawk. Kan Zoram bik hi han inen ta i la, Secularism (Sakhaw zalenna) hi kan hmangsual in kan bawhchhe nasa hle tih a hmuh theih a. Hei hi thil pawi tak leh zahthlak tak a ni. India ram danpui in zalenna min pek angin zalen takin Kohhran kan din a, missionary pawh kan tir chhuak hnem ta e. Mahse kan ram danpui kalhin Kohhran hruaitute hi an kal nasa ta hle mai. India ram danah State tinin Legislative Assembly kan nei theuh a, Member tur pawh mipuiin kan thlang thin. Legislative Assembly chu State inrelbawlna khawlpui ber, ram inenkawlna policy duangtu a ni a, midang an tel hauh lo. Mahse Mizoramah chuan State Legislative Assembly a tel ve tur ni miah lo, Kohhran hruaitute hian state policy ah inrawlh in, an duh dan ang ang a state policy lo her kawi an tum thin hi thil hnawksak tak, ram thanmawh bawk lian tak a ni.
Tun hma atang tawhin Kohhran hi state policy chungchangah inrawlh thin mah se, kan hriat lar tak ber erawh chu Mizoram Liquor Total Prohibition Act 1997 chungchangah a ni awm e. MLTP Act hi Kohhran hruaituten an ven sen loh beramte venhimna tur a Sorkar an nawrna rahchhuah liau liau a ni a; mahni beramte midang ven tura dahtu chuan a hlawhchham chiang hle. Tun thlengin MLTP Act hi kan la khel ta luai luai chu a nih hi. Kohhran chu thlarau leh rinna kawng a mipuite enkawl a kaihruaitu tur a ni a, Sorkar chunga thuneitu a ni lova, thuneih tum tur pawh a ni lo. India ram dan kalh a ni. Kohhran mai ni lovin, Kohhran hruaitute pawh sorkar inrelbawlna ah an inrawlh tur a ni lo. Kum 1998 inthlan tum pawh khan Kohhran hruaitute pawl din, Citizens’ Common Front kha a dingchang em? Inthlan hma atangin Chief Minister leh Cabinet Minister tur an inchuh lawk avangin an thawhhona a tha lo a, an mualpho chiang hle a nih kha. Kan kohhran hruaitute hi mipui nawlpui hian kan dahsang in kan zah a, hei tak hi an lo hmangsual ve thei a ni tih hi kan pawm tlang thei em? Mihring ve tho an nih avangin zah dan leh dahsan dan chintawk hi kan thiam a ngai hle tih kan hriat a tha awm e. Hetah hi chuan kan zavaiin, mirethei harsa ber atanga kan ram hruaitu lu ber thleng hian kan inang tlang vek mai. IAS Officer ai chuan Pastor leh Kohhran Upate hian kan Minister te hi an ngam zawk daih a nih hi. Chumi hrinchhuah chu MLTP Act te, Pastor leh Kohhran hruaitu nupui sorkar hnathawk post-na turah te, Synod Executive Committee thuchhuah, School Calendar tihdanglam leh adt.. a tam mai. Pastor pension tawh thenkhat in leh lo turu tak tak te hi eng nge a chhan le?
Tun lai a kan buaipui em em, eirukna chungchangah hian Kohhran hruaitute hian eng nge sawi tur an neih le? Kohhran hruaitute ka han tih hian, an zavaiin ka tihna a ni lo a, mi fel leh dik tak chu awm tho mah se, a nawlpuiin ka hmer tel lo thei lo. Kohhran thawhlawm tam leh Biak In neihthat ringawt a inel hi a dik em? Thawhlawm thawh tam thei apiang kan ngaisang a, an thawhchhuah sum thianghlim a nih leh nih loh kan ngaihtuah duh lo a ni lom ni? Tawngtai a kan hlan ringawt hian Pathian hian a lo tihthianghlim a rinawm loh. Hei vang hi a ni lo maw, kan missionary te hian thlarau bo an chhanchhuah tam theih loh? Kohhran hi corruption vulh liantu a ni mai lo maw? Mipui kan la tlem a, sorkar hnathawk phei chu hlawh zat tur chhutsak theih vek kan ni; thawhlawm thawh theih chin tur pawh chhut theih vek kan ni. Chuti chung chuan mahni hlawh phu lova thawhlawm thawh tam thei apiang kan kohhran hruaituten an lawm a, a thianghlim lo a ni tih hre reng chung pawh a pawmzam thei an la ni tho si. Zurui leh zu in mi te haw viau si, eiruk ching te haw ngam miah si lo Kohhran hruaitute hi an inenfiah a hun ta hle mai.
Kohhran hruaitu dinhmun chelhtute zingah hian incheina hmanrua a hmang an tam ta hle mai. Sorkar hnathawk tam tak, Kohhran a inhmang tak tak an awm. A thente phei chu Kohhran Upa an ni. Kohhran a nihna engemaw chelh chung a office lam a hlemhle tak an tam. Kohhran a mi inhmang tak chu a hnathawh ah pawh teh tlak ni tura ngaih a nih laiin, sorkar hnathawh hun chhung (duty hour) ngai pawimawh lova, mahni tul leh Kohhran thil tul chhuanlam a office ban hma a haw ta daih te, office kal thulh thak te an tam mai. Inthiamlohna nei miah lovin, an intithei zawk mah nia. Hei hi eirukna (service corruption) a ni. Sum chungchang a eiru lem lo, Kohhran a inhmang viau si ho zing a langsar tak, an zahpui miah loh chu service corruption hi a ni. An hnathawhna lama an hotute lah chuan an hrem ngai si lo. Peon pawh ni se, Kohhran Upa, Tual Upa, Thalai hruaitu emaw an nih chuan an hotuten an hnial hreh thin. Mahse hetiang ho hi a tlangpui thu in Pathian rawngbawltu ni lovin Kohhran rawngbawltu an ni; anmahni an inbum a, thiam an inchantir chawp mai a ni. Kan ni tin nunah tu pawh eizawnna mamawh theuh kan ni. Pathian chuan thlan tla zawih zawih a eizawng turin min ti a; thlan tla zawih zawih khawp a eizawn ngai lovin Pathian malsawmna zarah tam takin sorkar hna kan hmu a, chu chu kan eihmuhna tura Pathian ruat, malsawmna a ni. Dik tak leh tlin taka mahni eizawnna hna thawh hi Pathian leh Sorkar lak a kan bat a ni. Chu chu hre duh lo leh Pathian malsawmna a ni tih pawh ngaihtuah duh lova hlamchhiah a, Kohhran hming a thil dang ngai pawimawh hmasa lui tlat hi Pathian thu atanga teh pawhin a dik lo hrim hrim. Sorkar hnathawh hun bi chu zing dar 9:00 atang a tlai dar 5:00 a ni a, hemi chhung hi chuan sorkar hnathawk reng reng chu sorkar ta an ni. A bak hi chu mimal nun leh thil dang a inhman theih a ni. Heti chung pawh a mahni eizawnna sorkar hna ngai pawimawh lova, Kohhran thiltihna, Committee leh thil dang va ngaipawimawh zawk chu, a hna atangin bang se la, a hun pumin Kohhran rawngbawlnaah inhmang mai rawh se.
Hetih lai hian hun pum a Kohhran rawngbawl hna thawk, Pastor tanglai, pension tawh te leh, Kohhran Upa, sawrkar hna thawh ngai lova eizawnna dang nei te hi inenfiah a hun khawp mai. Kohhranah mifel leh thahnem ngai tak, mi piangthar tha tak, hruaitu nih tling tak, mahse eizawnna a ni tin inhlawh emaw, office kal ngai emaw an tam. Hetiang mi tha tak te hi Kohhran Committee member ah emaw, Kohran Upa leh Tual upa han ni thei hial khawp in Kohhran mipui ten an thlang tling a. Mahse eizawnna avangin hun pum in an inpe hman si lo. Chutih laiin Kohhran hruaituten office hunbi leh midang remchan hun ngaihtuah miah lovin Committee (Kohhran committee leh Synod khawmpui tiamin) an han ko rup mai a. Ni tin a eichawp zawng leh office kal ngai Upa te kha, an hnathawh lai hlamchhiah thak a Committee a tel turin an han beisei tawp mai a. Hei hi chu a dik ngang lo a ni. An beisei ang a eizawnna hlamchhiah khawp a an tel pawhin, a nih dan turah Kohhran hruaitute chuan an ngai mai. Beisei loh ang a an office kal ngai pawimawh a, Kohhran thil pawimawh an thulh lah in, ‘Kohhran hruaitu ni ve si, thahnem ngai lo lutuk’ ti in an dem leh si.
Kohhran nihna leh awmzia hi thliar fel thei i la a tha khawp ang. Kohhran chu Biak In ropui tak te, Pastor te, Upa te, sum te, Committee te a ni lo va; Pathian chhandam fa te, Thlarau Thianghlim awmpuina avanga Pathian hming a inpawlkhawm thin te hi kan ni zawk si a. Chuvangin Isuan “Pathian thil te chu Pathian hnenah pe u la, Kaisara thil te chu Kaisara hnenah pe rawh u,” a tih hi kan eizawnna kawngah leh Kohhran rawngbawlna ah hian zir chiang leh i la, kan hriatthiam a kan zawm hunah chuan kan chenna khawvel pawh hian Pathian ram a hnaih zawk ngei ang.




