By Allan Lalremruata
Sikul naupang kan nih lai a ‘Zawhte ki pahnih nei,a hmu a piang an thi zel’ ti a kan sawi thin awmna ni a an sawi Hmuifang tlang chu thitin thla chawhnu lam khan Mizoram University Zoology Department-a ka naute ho nen zan riak meuhin kan han chuan ve a. Zawhte ki pahnih nei chu han hmu em lo mah ila, Nl Saipari Sailo leh Tv Maremsanga (HT-a) te hova chhun zan zawm a kan vah chhuah miau a vangin khawvel hmun danga la hmuh ve loh utawk chi khat, thing kawrawnga awm chi te (Tree hole frog) leh uchang leh laiking chi hrang hrang bakah rul (Species thar niawm tak, ni si lo) te kan han hmu a.
An zirna atana tangkai a nih bakah kan rama nungcha hlu tak takte an hmuh a vangin ka naute ho chuan nuam an ti hle a. Kan nau Hmangaiha leh Enkawla phei chuan NLUP dawng thei nih a, BPL member nih bawka Hmuifang khuaa pem an nap hial a ni. Hmuifang tlang hi a hmun a zo em avangin rul a tam vak lo a,chuti chung chuan rulnghawngsen kan tih mai, ‘Red necked keelback’ (Rhabdophis) pakhat chu keimahin ka man hram a,duhtawka a thla kan lak hnuah kan chhuah leh a.
Fur khawchhiat lai mah nise Hmuifang tlang leh a chheh vel boruak chu a thian hian a thiang kak mai a. A awmna elevation hi tuipuizawl atanga teh a meter 1400 chunglam daih a nih avangin a chhunga cheng nungcha leh thing, hmun danga la hmuh ve zen zen loh chi danglam leh hlu tak tak kan hmu teuh mai a.
A tlangchhip boruak; Sailo lal, Lallianvunga hunlai leh a hnu a ‘Neihlaia khua’ an tih lai leh World Bank kawngin a tan tlang hnu pawha la ngai reng, chhemdam thli thaw heuh heuh kar a thing leh pangpar zinga sava, phengphehlep leh khuai lo thlawk sep sep te han hmuh phei chuan hah hi a tidam sawng sawng thei a. Hetiang hmun nuam kan ram chhunga a awm hi a vanneihthlakin a hlu takzet a ni. Chutih rualin kan hriat loh vang leh kan nunrawng vangte a kan rama nungcha, thing leh mau,kan chenna leilung leh a chhehvel (Environment) kan tih bawlhhlawh dan leh kan suasam dan erawh hi chu a lungchhiatthlak a. A siamtu Pathian pawi hi nasa takin kan sawi ni hialin ka hria.
Hmuifang tlangchhip leh Tourist Lodge chheh vela phul hmun leh chhura rual tih ngam arsi ek kai that tawh thing upa leh mawi tak takin a hual vel kar a awm te khi a nuamin a hlut tehlul nen bawlhhlawh bawmah kan chantir hi a ni ringawt mai a. A tlawhtuten a pawina hre miahlo in an khawsakna hnawmhnawk a ngai ngaiin an hnutchhiah zel zul a. Hmuntinah plastic thleng leh no, zu funna sarang, plastic tui um leh thil eina kawr, ram leilung tichhe thei an paih darh neih nuaih a.
Mi thenkhatin phul tichhe zawngin motor te an lo khalh lut thul. A enkawltu Sawrkar Department leh a thawktute lahin khap nachang an hre lo emaw ni..? Kan naute thahnemngaiin tute emaw kha chu khatianga ti tawh lo tur leh, mahni ta anga vawng thianghlim tlat turin an han zilh ve ang nawk nawk a. Tin, a phul hmun nuam lai takah khuarel nihphung tihmelhem thei ang berin Electric thirban an han phun mauh mai bawk a. Khingte khi phun sawn theih ni se a duhawm ngawt mai. A phunna tur hmun dang lah a tam a.
Hmuifang tlangchhip kan han chuan a, a tlangchhip zawl lai takah Concrete cement-a siam Kross a lo ding luah mai a. Engvanga siam nge maw an nih a, tute siam nge ni ang..? tih zawhna rilruah a lo lang nghal a. A khaw mite min hrilh danin; Pathian pawla tawngtaina hmun atan an serh thianghlim a ni tih lantir nan chu ‘Cement Kross’ chu an phun a lo ni a. Amaherawhchu, chu kross bul vela zu funna sarang let pheng phungte chuan chu lai hmun thianghlim loh zia chu chiang takin a pholang bawk si a ni.
Engtinmaha khawih danglam loh a Siamtu kutchhuak a nihna ang anga a awm khian a thianghlim tawkin, a chhehvela thilsiam nunna nei zawng zawngte khian Pathian ropui zia an puang zawk a. Serh thianghlim hranpa hi a ngai reng reng lo.
Khuarel nihphung (Natural condition) tibawrhbang leh tihmelhem zawnga kutthlak a, cement concrete-a kross siam hi kei chuan a tulna ka hre lo a. Environmental protection lama kan la hniam zia lantirtu mai a ni a, theih nise vuak chhiat vat chi ah ka ngai. Kross hi ka ngainep tihna lam a ni lo a,an phunna hmun zawk hi ania ka ngaimawh chu. An phun duh hrim hrim a nih chuan Concrete Cement hmang lo in a bul hnaia tualto thing ngei hmang tala siamin phun ni ta zawk se.
Tin, a tlang a chawlhbuk an sak te pawh khi thiah vek chi niin ka hria. Nature a tih hmelhem chu thuhran ni se, zu in na hmun leh mipat hmeichhiatna hman khawlohna hmun a tan bak an hmanglo tih a khawtual mite ngeiin min hrilh a ni. Chutih rualin, Hmuifang khaw hruaitu thenkhat kan kawm ten anmahni phak tawk tawka an lo humhalh dan min hrilh te chuan min tilawm hle a. Amaherawhchu sorkar lam atanga an dan theihloh thil an tawn thin thu kan han hriat chuan lawm a ti famkimlo a ni.
Pathian thilsiam,leilung leh a chhunga nungcha leh nunna nei zawng zawngte enkawl leh an tangkaina hriat lamah hian Mizote hi kan la hniam em em a. Enkawla humhalh chu sawi loh,a kum telin kan tichereu zel zawk a ni. Kan mithiam hmasa te thuziah duh dan leh an ngaihtuahna pawh, ‘ Mizoramin Rulngan kan mamawh lo’ tih te a la ni rih a. ‘Ecological balance’ awmzia leh a pawimawhna hriat lam chu kan la hlat hle a ni.
A Pathian thu taka thlir pawhin Pathian hian kan chenna khawvela nungcha tinreng,a te ber atanga a lian ber thleng hian awmze neilo in A siam lo a, tangkaina leh pawimawhna nei a, inring tawn vek a leilung hi luah za turin min siam a. Thilsiam dangte hi chu siam tirh ata vawiin thlengin an awmdan phung pangngaiin an la awm reng a, mihringte zawk hi a ti khawlotu kan ni. Zosaphluia’n, “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo” a tih te hi alo dik hle a ni.
Eco-Tourism an tih te hi kan ram tana tangkai leh khualzinte kan hip ve theihna tur leh sum leh pai kan lakluhna tur tha tak a ni a. Hengte hi zirchianga Eco-tourism centre ni tura kan hmunhma neih that te a nihna ang ang a kan vawn that a pawimawh a. Tun ang zela Hmuifang tlang, Reiek tlang leh Phawngpui tlangte kan enkawl erawh hi chuan bawlhhlawh bawm hla takah kan chhuah ringawt mai dawn ni in a lang a,thangthar lo la awm leh zel turte tan tlawh tlak loh ah kan chhuah mai ang. Tin,kan ram hruaitute leh kan sorkar hotute pawh an inbihchiana an khawhawi an tih zau a tul a,a hlawkna teltu tur khawtual mite pawh an pawimawh em em bawk a ni.
Kan ramah hian thing leh mau bakah ramhmul damdawi tha tak tak a tam a ni tih mithiamte zarah kan hre chho mek zel a. Amaherawhchu heng kan rohlute hi hnam fing zawk ten min ruk sak (Bio-piracy) thei a ni tih hria a dan mumal tak siama kan humhalh a hun tawh hle bawk. Kan ram chhung ami, kan ta ni a kan ngaih te hi ‘International Patent Law’ hmangin hnamdangte hian min neih sak daih thei a ni. India ram a buh tui, an chhuan em em ‘Basmati Rice’ te hi USA-a Company pakhat, ‘Rice Tec’ chuan an ‘Patent’ hmak tawh a ni.
Hetiang thil thleng hi sawi tur tam tak a awm a ni. A awmzia chu he company phalna lo chuan midang tumahin sumdawnnan an hmang thiang ve tawh lo tihna a ni. Chutiang chu tunlai khawvela thil thleng a nih laiin, Chalfilh tlanga Five star hotel sak, Eco-tourist te tana ‘Deer hunting’…. tih vel te hi kan ram hruaitu thenkhatten Eco-tourism an hriat dan ala ni rih a. Luikam,tui luang ri heuh heuh leh sava chiar ri nak nak hriat theihna hmuna riah leh hun hman kha Eco-tourism concept zawk chu a ni a. Chalfilh tlanga five star hotel sak lam a ni lo.
Thasiama Se no neihna hmun khualzin te lawn theihna tura cement concrete-a step an han siam rup mai te hian Eco-tourism concept an hriatloh zia leh nature conservation lama kan ram hruaitute ngei pawh an la hniam zia a lantir a. Chuvang chuan harh thar in,khingte khi a nihna ngai ang angin dah let leh ila. Kan rama hmun pawimawh kan neihte hi sawngbawl danglam loh hian an hlu tawk a. Khuareiah phei chuan an la hlu zual zel dawn a ni.
Hetiang hmun khawih danglam loh,khuarel nihna ang anga la awm ngei hi a ni sap mi hausa khawpui nun ning ten sum tam tak seng pawh a chawlh hahdam nana an duh leh tlawh an chak zawk chu..! Kan thenawm state Meghalaya-a an Sacred groove te khu hmakhawsang atang tawha tih danglam an phal loh bur a ni a. An Headman phalna lo chuan lungte pakhat takngial pawh lakchhuah phal a nilo a. Chu chuan khu hmun khu a ti hlu zual sauh a, chutiang hmun tak mai chu ram pawn lam mite tan tlawh a chakawm em em mai a ni. Tin, sum lakluhna hnar tha tak a ni bawk.
Kan ram leilung leh a luahtute humhalh a enkawl tur hian mitin kan pawimawh a. Sorkar leh a enkawltu Department te tih tur ringawt a dahlo in kan theih ang tawk leh phak ang tawkin hmalak tum ila, kan theilo a nih pawhin a tichhetu ah tanglo hram ang u. A tul a nih chuan Sorkar Department lam te nen pawh infinchhuah zelin thawh ho hreh lo ila. Tin, heti lam hawi a pawl dingte pawhin intih lar nan leh fund ringawt beisei a project siam tum lo in, an dinchhan an ngeiin hek pawh huamin hna thawk tak tak se la. Kan ram thatna tur atan a tih takzeta hna an thawk anih phawt chuan an phu tawk leh an thawhah man Pathian malsawmna chu an dawng em em anga,Department lamte pawhin tanpui an inhuam khawp ang.
Tin, heng pawl leh Sorkar hmalakna te hi a khawtual mite pawhin keimahni tan vek a ni tih hria a tawiawm thiamin thawhho dante ngaihtuah zel ila. Kan ram leilung leh a chhunga thil nungte hi an chereu zawh hmain kan humhim thei dawn a ni. Tin, kan Forest Department lam te pawh hian a takin tan han la chho zel bawk se. Tihtakzeta ram mipuite zirtira hrilh zel turin leh entawntlakin hma han la chho se la. Enge an thawh ber hmuh tur awm mumal mang si lova forest officer te hausa tura kan ngaih tlatna te pawh hi a lo reh mai dawn a ni.
Note: He Article hi misual-a chhuah turin email ka dawng nawlh maia, ka han post ani e.




