Kum 1962 vel hma zawng kha chuan ram nuam leh ram hausa, an chhehvela ramri te pawhin tluk loh ena an en, an chhoh en deuh ha. A chhunga khawvel rohlu chitin reng; Lunghlu, rangkachak, petrol leh khawnvartui laihchhuah sen loh khawpa in phumna leh mihringte taksa mamawh ei leh in, buh leh bal, thlai leh thei chitinreng ten bawmin , tuifinriat leh khawmual pui pawhin inchawih mawi tawk takin a zam phei duai a. Sik leh sa pawh lum lutuk lo vawt lutuk bawk si lo a ni. Chu ram ngei mai chu South East Asian khawmualpui rem lai taka ding ‘Burma’ ngei mai khi a ni.
Kum 1947 hma zawng kha chuan India leh Burma chu ram hrang angin an la awm hrang lo va. Khawmual hranga awm an nih avang chauha inrelbawlna hrang mai an ni a. Sawrkar khat hnuaiah British hovin an awp thin. Keini Mizote pawhin kan duh duhna hmunah kualin awmhmun leh riahhmun kan khuar mai thin a. Burma leh India a indan hnuah ngei pawh Burma lam chan a that zawk fe avangin Mizo tlangval tam tak te chu Burma sipaiah an lut hum hum a nih kha. Mahse, Sipai lalna chuan tawpin tai a neih tak si loh avangin a ram hausakna leh zalenna te chu a cher tulh tulh a, chu natna khirh tak chuan khaw eng a hmuh ve tak si lohah chuan thih ngamin a tuar a, a chalchang lek lek tawh a ni.
A chhunga cheng mipui rilru sutthlek dan, hawihhawmna leh lainatna thinlung te, tlawmngaihna leh hausakna te chu mumang ang chauha chianglo nuaih a lo ni ta. Kawr hring uk ha ten an duh tawkin an lalna an hrawt khum a, hmuh theih loh chin leh hriat phak loh china an han che tak tak phei chu hei aia rapthlak leh inawpna mak sak hi khawvelah a awm zen zen bikin a rinawm loh. Chu ngei mai chu an ni tan duhthusam a lo ni a, an lalna a tawp dawn ai chuan an awp mipuite chu thi ral raih mah se, an pawi ti lo va, khawvel finna leh thiamna ten a chim phak ang tih hlauvin hmasawnna kawng awmchhun chhun te pawh khap sak an ni leh ta zel a. Chutiang karah chuan a vengva hmasa leh hawiher sang deuh te chuan an theihna kawng kawng dapin an ‘ar zan kal’ hmiah hmiah a lo ngai ta a.
A thim a var pawh thlu hlei theilo va a remchang chang vaihma ngai hial khawpa sawrfe mihringte chuan eng eng emaw tiin ramri an han kan thei hram a. Chutianga harsa taka ‘tuk loh bawih’ ang hrima an khawsakna ram thenkhatte chuan, lo khawngaih a, lo tanpui aiin a hmusit a, a ngaisang lo va, a hua a, a itsik a, hnawksak a ti a, a huphurh a, tawngkam chhe tinrengin a ankhum ta thin a ni. Ram rorelna rapthlak tak leh rawng takah chuan mipui rilru puthmang pawha danglam vek thei a ni tih lam an ngaihtuah pui meuh lo. Tin, an sawrkar aiawh te pawhin an hlawkna tur a nih phawt chuan ‘kawr hring uk ha lalna’ sawrkar nunrawng leh rapthlak tak te kalphung leh chetdan chu a hai der a, a ram hausakna chu a hlawk thei ang bera hai luh tumin a be tha hawrh zawk a. Chutah chuan Khawvel ram a zawnga inrelbawlna ropui ber democracy ram ropui pawhin ‘man tang ei loh hlau ang hrimin, tha pui a thawh a. Kawr hring ha lal te chu thian tha ber ang hrimin a tlawn harh ta zawk a.
Mahse, beiseina mit nena an ram zalen hun nghaka hremawm tinreng tuar hram hrama, ruhkawl nen chauh pawha tuar chhuak hreh lo mipuite chuan vanduaina thuah hnih aia tam an han tawk leh ta zel. Kawr hring ha ho kut an tawrh nitin aia rapthlak, rethei leh hausa pawh thliar hrang ngailo, lal leh mite pawh hrehrang ve hauh lo va che thut mai ‘Cyclone’ thlipuiin a han nuai leh ta zel a. Mihring nunna hlu tak nuaih chuang fe te chuan an hringnun an lo hnuchhawn leh ta zela. Vanduaina hi a thuahhnih mai a ni lo va, a thuahthum hial niin lang zawk mah. Chu a hnekin roreltu ‘Kawr Hring Ha Lal’ te chuan tanpuitu mamawh lo ang hrimin ram dang tanpuina leh chhakchhuaktute ngenna te chu an han hnawl leh tlat zel te hian engti khawpin nge a ram mipuite hi a ngaih tih pawh hriat thiam pui a har fo. Khawvel history a zawnga history rapthlak ber te zinga mi ‘Negro sal’ tang te chu miin sumin a lei a, a chhuah zalen thei tal kha a ni si a. A mipuite hi mihring tluk pawhin a ngailo a ni thei e. Mahse rannung pawhin chhanchhuaktu leh duattu an mamawh ve tho a sin.
Zangkhua hi a la bungbu ang a, zalenna kawl a lo la eng leh ang a. Khandaih hriam tawn vir zak zak ang maia ram mipuite enkawltute hian zahna kawr an la ha ang a. An thawhrah rapthlak tak chu an la seng ve mawlh ngei ang a. Tichuan, khawvel thiamna leh finna tam tak an la hmelhriat ve ngai loh ten a la rawn deng chhuak ang a. Mi hmuhsitna leh endawnna zawng zawng te chu an lehthal ang a. Thlan sa phul kaia mi thawh duhloh hna hnuaihnung ber ber thawka eiin ve hram hram leh pawr fefap hmel te chu khawvel muma cheng mihringte dinhmun inthlak tawn reng tirtu chhaktiang nichhhuak khian a la rawn her chuah pui leh ang a. Chuti chuan ‘Kawr hring ha lal’ ho rorelna hnuaiah kun tawh lovin, zalenna par tlanin, Khawvel engah hian rawn dak chhuak ve mawlh tawh se. Chu chu hringmite chanvo, he lei malsawmna ngei chu a ni si a.




