Deportee leh Nghapih

July 9th, 2008 2:01 pm by AthaaKhiangte

Lalnghinglova Hmar (Tetea)

Goodbye to my Juan, goodbye Rosalita
Adios mis a-mi-gos, Jesus and Maria
You won’t have a name when you ride the big airplane
All they will call you will be deportee”


Thlasik khaw vawtin zahngaihna tel hauh lova min nghaisak hunlai, December thla a ni. Ka thianpa Muansanga nen car-ah kan chuang a, Dolly Parton hla sak, Deportee kan ngaithla a, thiam ang tawk tawkin kan lo zawm ve. Khua chu a vawt vîn tuk mai si a, motor kan khar phui sauh sauh a, car tape kan tiring a, ngunthluk em em maiin kan ngaithla a, a thlûk ringawt pawh chuan tiril a fan a, kawchhung a khawih che tlat! Kei lah pek hi thil chik mi ka lo ni si lo, kan hla sak chuan thawnthu lungchhiatthlak tak ken tel a nei a ni tih pawh ka lo la ngaihtuah ngai lo. A hla thu chu ka ngaihtuah a, eng emaw inphum ru teuh hian ka hre ve ta tlat mai a, hla hlui chanchin hriat lama ‘thangchhuahpa’ tih hminglem pek tlak, kan thianho zingah pawh se chêk kal ngak ngak thei, Muansanga ka thutpui bawk a, “He hla hi eng hla chiah nge a nih?” ka han ti a, min chhâng dawn lo emaw ka tih hman khawpa rei a ngawih veng veng hnu-ah min chhang ta a, ka ngaihtuah zui a…

Thlawhtheihna Vanduai-

Kum 1948, Pawlkut Thla, tahrik ni 29 a ni. USA-a phalna nei loa lût ru Mexican mi 28-te chu California atangin an ram lamah thawn kir an ni dawn a, US sorkar hian hetiang hian phalna nei lo mi tamtak chu an ram lamah a thawnkir thin a, heng mite hi ‘deportee’ (hnawhchhuah) an ti mai thin. Hemi ni pawh hian dan pangngai ang bawkin Airline Transport Carriers chuan California atangin Mexican 28-te chu an ram lamah a thawn kir dawn a, thlawhtheihna khalhtu mi pathum leh passenger-te enkawltu American pakhat a chuang tel. Tluang tak chuan an han thlâwk chhuak ve mai a; mahse, Oakland an thlen chuan thil fel lo a awm tan ta. Oakland an chhuahsanna chu darkar khat leh minute 35 a ni tawh a, a thlawhna khawl vei lam atangin meikhu a rawn chhuak a, pilot-te chuan harsatna lian tak an tâwk mek tih an hre tawh. An tan tihngaihna a awm tawh lo. Mita hmutute sawi danin, passenger thenkhat phei chu an zuangthla hman hial a, a tawpah chuan Los Gatos Canyon-ah an tla ta. Thlawhtheihna chu a puak darh a, Mexican 28 leh American pali-te chuan an lungduhte hnena ‘mangtha’ tih pawh sawi hman tawh lovin an chatuan hmun tur chu an pan ta!

American leh tute maw?

Thlawhtheihna pakhatah an chuangho vek a, harsatna thuhmun an tawk a, manganna in-ang an tuar tlang a, an thihna hmun pawh ruam khat a ni. Amaherawhchu, thuthar theh darhtu lamin an chanchin an puanzar dan erawh a inang ta hauh lo mai. New York Times chanchinbu chuan, “American pali – pilot Frank Atkinson, a nupui leh stewardess ni bawk, Bobbi Atkinson, co-pilot, Marion Ewing leh guard Frank E. Chapin-te thlawhtheihna chesualah an thi a, an rual hian ‘deportees 28’ an thi tel,” tiin an report. Radio pawhin American pali an thih thu an puang a, a dangte hi chu deportee ‘mai’ an nih thu an puang zui.

Fresno, California-a Holy Cross Cemetery-ah Deportee (hnawhchhuah) tia an sawi, mi 28-te chu an phum ta a, hmeichhe pakhat a tel ve a, phum an nih thlengin mi 12 chiah hi tute nge an nih an hre thei.

American-te chu mihring thihin an thi a, Mexican rualte hi chu tute nge an nih sawi a ni lo a, an hming tarlan a nih loh mai bakah, ‘Mexican’ tih pawh an hlawh lo a, ‘deportee’ tih chiah an hlawh. Chung deportee thite chuan hringtu nu leh pa an nei ve tho a, hmangaihtu unau leh laina an nei a, mahse, an zinkawng an zawh tawpna-ah chuan an hmangaihte dawm hlum an hlawh lo mai pawh ni lovin, mittui nena an ruang kilsaktu pawh an nei lo. Mahni mihringpuite heti tak maia thliar hrang a, ‘ruang’ an nih tawh hnu pawha American-te chiah ngaihsak zui an ni hi American hla phuah thiam, Woody Guthrie chuan a pai dam ve thei lo a, a chekin a mil ve thei ta tlat lo. Tichuan, khawvela hla lungrun ber pawl leh lung tichhia, tun thlenga American mi tam takin an la helh em em – ‘Deportee’ hi a lo piang ta a ni.

He hla hi Woody Guthrie hian hnuk-ulh chungin, lainatna mittui sûr chungin a ziak chhuak a, sikul zirtirtu Martin Hoffman chuan tap chungin a thlûk a siam leh a, khawvelin a lo tahpui ve ta a ni. Pete Seeger-a’n concert-ah a sa hmasa ber a, Kingston Trio, Nanci Griffith, Dolly Parton, Bruce Springsteen, The Byrds, Joan Baez leh mi dangte’n an sa a ni.

Hla phêna thil awm

Woody Guthrie hian Mexican thenkhat, inhlawhna zawnga USA-a a ruka lutte chanchin hi a chhui chhuak hneh khawp mai. Dan phal loha lut an nihte a hai lo a, duh loh leh hmuhsit an nih dante pawh a hmuh hmaih lo. Dan ang thlapa lutte pawh an contract a zawh ruala ûm chhuah an nih dan te, an tlanchhiat pawha misual ber ang maia vai zui an nih dante pawh a hmuhpui thiam a, rukru ang maia nghaisak leh diriam an ni thinte chu nâ a tihpui lo thei lo. “Nutling, patling ve meuh, chhungkaw chawmna tura inhlawhfa-in America-ah kal ve mah la, thlawhtheihna liana an thawn haw hunah meuh chuan hming pawh i nei dawn lo a, ‘hnawh-chhuah’ tih chu i chan tawk mai a ni ang,” tiin Mexican-te nun hrehawmzia leh an chan chauhzia chu hla-in a puangchhuak a, a hunlaiin khawvelin a tahpui a, vawiin thlengin mi tamtak mittui luantirtu a la ni ta reng a nih hi.

.You’re flying them back to the Mexican border
To pay all their money to wade back again
Goodbye to my Juan, goodbye Rosalita
Adios mis a-mi-gos, Jesus and Maria
You won’t have a name when you ride the big airplane
All they will call you will be deportee

Some of us are illegal and some of us are not wanted
Our work contract’s out and we have to move on
But it’s 600 miles to that mexican border
They chase us like outlaws, like rustlers, like thieves

My father’s own father, waded that river
They took all the money he made in his life
My brothers and sister come work the fruit trees
They rode the truck til’ they took down and died

The airplane caught fire over Los Gatos canyon
A fireball of lightning that shook all our hills
Who are these dear friends all scattered like dry leaves
The radio said they were just deportees

Goodbye to my Juan, goodbye Rosalita
Adios mis a-mi-gos, Jesus and Maria
You won’t have a name when you ride the big airplane
All they will call you will be deportee

Thi leh thau pawlha an sum thawhchhuah ve chhunte chu chhuhsak an nih chang a awm a, hna hrehawm ber ber an thawhtir tawh hnu pawha dîm baksak lova an enkawl dan chu râwng a ti a, chutah an duh lo chung Mexico ramri lamah an khalh khawm a, ran tluk leka an sawngbawl vel chu hmuh hrehawm a ti a, he American pa hian America sorkar chêt dan chu a dem ngam a ni. American a nih vangin America sorkar thiltih chu a tan hlur lo a, dikna rahbehsaka awm ni-a a hriat, ‘deportee’ te dinhmun rapthlâk tak chu a ngawih bopui ve thei lo a, a thinlungah an lian tlat a, a hnampuite hmuhsit leh sawisel pawh huamin he hla hi a lo piang ta a ni.

Anni leh keini

Burma lam chhuak mi pakhat thusawi ka hre reng thin – “Dik tak chuan Burma-ah kan retheih luat avangin Mizoramah min hmusit dawn tih hre reng chungin kan lo chhuk lo thei lo a ni. Burma-ah ni se, sipai hlau reng rengin kan awm a, keini Mizo dik tak phei chu Burma rama Mizo hnahthlak thenkhatte hian min hmusit zui bawk a, eizawnna a harsa bawk si. Mizoram lo chu tlanchhiatna tur kan nei bik lo. Mizoramah kan lo kal a, ‘Nghapih mai mai,’ min ti hi chu a nâ ka ti a, zana rilru na taka kan indawm kun tlawk tlawk chang hi a tam asin! Burma lam chhuak zingah ruihhlo zuar leh rukrute chu an tam tih kan hai bik lo a; nimahsela, kan zavai hian misual leh rukru, ruihhlo zuar leh tualthah ching kan ni bik lo. Kan Mizo puite ngeiin hmusit taka min tawng khum thin hi chu a na zual bik a ni,” a ti. Sawi zui vak ka tum lo – lo ngaihtuah chhunzawm ve mai teh. USA-a Mexican lût ruho chu man chhuah an nihin ‘deportee’ an ti a, an hnawtchhuak mai a, Mexican an ni miau a. Keini ramah hi chuan kan unaute ngawih ngawih, ram buai leh thil dang avanga pem chhote pawh eng emaw zat an awm tih hi in hriat loh ka duh lo e.

Mahse…, Nghapih in ni tlat!

Burma lam Mizo unaute pawhin hei hi chu in hriat a tul – ‘Min hmusit suh u,” ti ngawt thei in ni lo.  Nangmah emaw, i thianpa emaw, i thiannu emaw, Burma rama in khaw pa emaw kha hmuhsitawma a awm miau chuan miin an hmusit ang che u – Afghanistan hian USA hnenah, “Min hnuaichhiah suh,” a ti ngawt thei lo a, USA-in a hnuaichhiah loh tur chuan USA tluka a awm emaw, USA tana zahawm thama a awm ve a tul ang. Mizorama Mizote hian Burma atanga lo lut zawng zawng hi an hmusit vek lo a, Burma atanga lo lut tamtakte hian rukruk te, ruihhlo te, pawngsual te, KS-te leh tualthah thlenga an rawn chhukpui tel avangin Mizoramah hian ‘Nghapih’ tih hlawh an ni ve bawk.

Hemi lehlamah chiah hian hei hi a awm – ‘Burma Mi’ kan tih mai zingah hian mi tha, mi dik, sualna duh lo tak tak, an Burma-puite’n khawtlang leh sorkar pawi an khawih apianga hrehawm lo ti ngawih ngawih hi an awm ve bawk. Mi tha pangngai tam tak an awm a, anni hian ‘Nghapih mai mai,’ tih hi nâ an ti ngawih ngawih a, hmuhsitawm taka khawsate hi chuan nâ pawh an ti ve vak kher lo ang – an awm danin zir miau hek lo!

Hawh teh u, i inngaihtuah ang u-

Hetia Mizorama piang leh seiliante’n thil ngaihtuah chiang mang lova, tu emaw kan lo hmuh Nghapih em em lai hian, mi tamtak rilru kan lo tina ngawih ngawih tihte hi chhût ve tawh ang u. Thil chhût chiang mang lovin, rilru chhiat leh sual vang pawh ni lovin, ‘Nghapih mai mai’ tih hi kan ching a, a dawngsawngtu tana a nat dan tur kan ngaihtuah tel lo a, ngaihtuah chian deuh a ngai a ni.

“You won’t have a name when you ride the big airplane
All they will call you will be deportee,”
tih hla hian min kai harh se, Mizote hian ‘deportee’ dinhmunah kan thenawmte hi dah tawh lo ila, mihring an nihna hi hmu thin ila, “Nghapih mai mai,” tih tawngkam hi chu a ‘racist’ deuh lo maw?

‘Nghapih’ an tih thinte pawhin hei hi lo ngaihtuah chiang ve tho teh u – “Nghapih mai mai,” tih turin Mizoramah rûk rawn ru tawh lo ula, ruihhlo leh ralthuam rawn tawlhlut tawh lo ula, TNT vela hnawh liam leh mai mai tur, enkawl peih loh khawlai fa rawn hring teuh teuh tawh lo ula, kan fanute rawn pawngsual tawh lo ula, pawisa lem rawn thehdarh tawh lo bawk ula – Mizorama mite pawhin in ‘Nghapih’ nihna an hmu tawh bik lo ang a, ‘mihring’ mai pawh ni lo, ‘unau’ kan nihna hi an hmu lian zawk thei ang.

Nge, he leiah hian “Nghapih mai mai” tih tawngkam hi a bang thei dawn lovin kan hria  a, Vanramah chiah a bân theih ringin, “Nghapih kan awm tawh lo’ng; Jerusalem tharah,” kan ti zawk dawn? Teuh lo mai, a teuh lo mai! Tun hma chuan hnam khat, ram bung khata chêng kan ni a, British-ho ramri rin vanga then darh mai kan ni zawk – “Nghapih kan awm tawh lo’ng; Zoramtharah hian,” tih hla hi i sa tawh zawk ang u.

41 Responses to “Deportee leh Nghapih”

None of these comments were captured when this site was archived.

Comments are closed

This is an archived copy of mi(sual).com — new comments can no longer be posted.