Mizo Hnam Dan (Mizo Customary Law) bung 2-na, chang 31-ah chuan “Nausen thla thum (ni 90) hnuai lam thi chu ‘Hlamzuih’ a ni. Hlamzuih thi chu mitthi pangngai anga khawtlang buaipui a ni lo” tiin a inziak a. Kum 1982 -a YMA General Conference thurel 12-na chuan hetiang hian hlamzuih chungchang a lo rel a, “Mi, thla thum (ni 90) hnuai lam a thih chuan hlamzuiha thi a ni ang. Mitthi kan insawngbawl dan leh intawiawm danah YMA te’n mitthi pangngai anga buaipui (khawntesep, inriahpui, zualko etc.) tur china kan ngaih chu thla thum chin a ni”, tiin.
Kum 2006 khan Zofate Run Saitual-a YMA General Conference-ah YMA chhiatni thatni inkaihhruaina ennawn a niin ‘mi, thlakhat (ni 30) hnuai lam a thih chuan Hlamzuih a ni ang’ tih rawtna a lo lut a, chu chu ngun taka sawiho anih hnuin kan kalphung pangngai, “Mi, thlathum (ni 90) hnuai lam a thih chuan Hlamzuih a thi a ni ang” tiin rel a ni a, hei hi tun thlenga mizoten nausen thlathum (ni 90) hnuailam thite kan sawngbawl dan a la ni ta zel a ni.
Hmanlai chuan – Kan pi leh pute hunlai chuan khaw hrang hrangah hlamzuih china ngaih a inang lo nual a, thenkhatin thla 6 hnuai lam, thenkhatin thla 3 hnuailam, kum 1 chin hi hlamzuiha lo pawmte pawh an awm a ni awm e. Mitha leh neinung deuhte chuan an fate hlamzuiha thi rual pawh kha hlamzuih tir phal lovin thih thatin an lo thih tir bawk thin.
Nausen chu a thih daih (vawt) veleh chhun a ni emaw, zan a ni emaw upahovin (Thenawm paten) thlan an lai a, an phum nghal mai thin. Puanin an tuam a, a kutphah veilamah nu hnute tui an sawr a, a kut dinglamin artui an hum tir a, sa so bel (hlumbel lian tak) chhungah an khung a, an phum ta thin a ni. Nu hnutetui kha a kalkawnga a chhawlhal huna a liah thin a tan a ni a, artui kha a kawng zawngtu tur a ni a, a lum biang biang ang a, nausen khan a zui zel ang a, mitthi khua a hruai thleng ta dawn a ni. Mitthi khuaah Pawla’n a lo en run run a, nausen chuan “min han sai teh dek, dam puitling ila mi lu sa lu ka hawn lo bik dawn em ni” a ti khar khar mai a, a sai ngam bik thin lo an ti.
Hlamzuih thi hi chu ‘kan thi ru e’ an ti a, ral an hlawh lo. Nuho nausen lo ti thi tawhte leh thenawm nuten an thutpui let let chauh. Hlamzuih thiha pa an tah hum hum mai chuan tuarzuau an tiin patling lovah an ngai a, an dem mah zawk thin. Tawngkamah meikhu ur pawh ‘Hlamzuih tah chu nep te’ an lo ti hial thin.
Mawl vang a ni em ? Ni e, mawl vang leh hriatloh vang a ni! Hmanlai chuan nausen a lo pian dawnin thenawm nu fel deuh nau chhar thang kha an pun mai thin, raicheha thih hi an hlau em em a, nu kha a thawhkan le le theih chuan tuium emaw tal phurin tui an chawitir thin. Nausen tana ei tur tha hranpa an nei lem lova, nu hnute an hnek bak chu nausente pawh chaw an fah mai a, “ chaw fah ila an hlam ek a reh awl ting” an ti mai thin.
Nausen enkawl dan a that loh vangte pawh a ni ang chu nausen hlamzuiha thi an tam ngiang mai a, fa tir tihdam chu thiang lo deuhah an ngai a, mi tam berte chuan an fatirte an enkawl dam ngai mang lo. Nuin fa sawm lai pawh hring se mi tam ber chuan panga pawh an tidam ngai lo tih mai tur a ni.! Sawn fa lek phei chu an enkawl tha lo leh zual a, an buchip lai atangin an nuten an feh san a, chaw sehsawm leh tui an lo pe mai a, chuvangin sawn phei chu an dam duh lo hle.
Hriselna lam thu leh naupangte – Kan pileh pute hunlai khan naupang hian enkawl an hlawh lo hle thin a, ram hnathawk mi an nih avangin nu-in nau a pai lai atanga inenkawlna tha sawi tur an nei lova, mizo hmeichhia chuan inchhung khawsak zawng zawng a rel a, zing a thova nau a awm nghal a, mei a chhem a, chaw a chhum a, buh a deng a, tui a chawi a, thing a phur a, puan a tah a, a feh ve bawk a, thing a phur haw a, chawhmeh leh vawkchaw a phur haw tel a. Kan mizo nunhluiah khan naupangte hian hmun an chang mang lo va, ngaihsak an hlawh lo hle a ni.
Hriselna lam thuah pawh khawsak danin a zir loh avang leh in enkawl thiam tawk loh avanga natna lo thleng a awmte hian khawsakna a zir leh lum leh vawt atanga natna lo kal a nih rinna reng an nei lo va, an thawi mai thin. “Natnate chu ramhuai vang nilovin khawvelah hian min tinatu hrik, boruakah te hian a awm a, natna kan lo neih tawh chuan a tihdam nan dawmdawi ei tur a ni”, ti a kan zosap-te’n an hrilh ngial pawhin damdawi maia intihdam theih a nih an ring lo va, saphovin min dawinaah an ngai a, mizo pipute kha dawi ring mi an ni a, chuvangin sapho dawi niin an ring a, a hmingah pawh damdawi an ti hi a lo ni.
Heng zawng zawng avang hian mihring pun chak dan pawh a hniam hle a, kum 1911 chhiarpui-ah mi 91204 an awm a, kum 10 hnu 1921 chhiarpui-ah mi 98406 an ni a, kum 10 chhunga an punna chu 7202 chauh a ni. Hriatna leh thiamna a lo pung a, hriselna lam ngaihpawimawhna chang an lo hre chho ve tial tial a, kum 1931 chhiarpuiah chuan mi 124404 lai an lo tling ta a, kum 10 chhunga an punna chu mi 25998 lai a ni tawh. Kum 1941 chhiarpuiah phei chuan mi 152786 lai kan tling tawh a, kum 10 chhunga punna chu 28382 a ni.
Hlamzuih hi hnam mawl lai thil a ni – Khawsak phunga mawlna avangte, hriatlohna avangtein hmanlaiin nausen thi an tam zia kan hria a. Mihring pawh an pung chak thei lo a ni. Hetiang a lo nih chuan kan pipute kha ram lama hnathawka eizawng an ni si a, nausen thi zawng zawngte awmni khama an sun zel dawn a nih chuan hnathawhna hun an nei tlem ngawt ang le; chuvang chu a ni ang, nausen thite chu vantlang huapa sun lovin a nep thei ang bera sawiin an lo kalpui thin a ni. A nih loh vek pawhin mihring tak takah an chhiar lo pawh a ni thei e! An hunlai chuan thiltih awm tak pawh a ni ang, engpawhnise, hnam mawl lai zia a ni. Tin, kan pi leh pute’n naupang an enkawl dan te, an ngaihthah dan te leh an chhawnchhaih dan te an hmuh dan zawng zawngte ngaihtuahin mihringah an chhiar ve lo a mi chu aw tih theih a ni.
Cyber age-ah kan la hlamzuih tir zel dawn em ? Sawi tak angin tlang hrang hrangah hlamzuiha ngaih chin a inang lo a, CYMA chuan ram pumhuap atan khaikhawmna siamin ni 90 (thla thum) chin nausen thite chu a nep thei ang ber leh tu hriatpui lemloh a phum liam mai hi tuna mizote’n nausen thite kan sawngbawl dan a ni. Dan thar tlem siam lehin ‘mahni compound-a in phum mai hi hriselna kawngah a thalo thei e’ tiin thlanmualah phum ve nise tiin a rel leh a, tin, kuang siam ngaiah pawh YMA thing hman theih a ni leh ta a. Hma chu kan sawn hret e!
Global village kan ti a, khawvel hi khaw pakhat ang maiin kan inhrepawpin kan inbe pawp thei tawh a, kawng engkimah changkanna lam kan panin kan incheina phei chu London khawlaiah pawh zahpui awm lo tur hlir a ni tawh mai. Hriselna lam thuah pawh hma kan sawn na’rawh e, natna khirh ber cancer hemna thlengin, taksa chhungril ber enna MRI Scan thlengin kan inchhawp tawh. Raipuar chungchangah pawh nu-in nau a pai tantirh atangin inenkawlna tha theihtawp hmangin kawng tinrengah kan dimdawi a, nau neihna hmun lah kan nei tha na’rawh.
Nausen thi chu sawiloh nausen zan tah vei tak ngial pawh an tlem lutuk tawh. Amaherawhchu, vanduai avanga pian tha lo leh natna hlauhawmin a lo luhchilh avanga vanduai tate erawh chu an bang thei chuang lo, khawvel a ni miau a! Heng ho pawh hian theihtawp chhuah chunga Doctor thiamna leh damdawi tha ber ber nena enkawla vanduai tate an ni tlangpui tawh lehnghal. A tlangpui thuin Aizawl veng khatah hian nausen hlamzuih a thi hi kum khat chhungin 3/4 bak an awm tawh mang lovang. Heti chung hian hlamzuiha thihna hi kan la kalpui reng dawn em ni ? Kan culture leh tradition-ah hian chhawmnun zel tlaka tha tam tak a awm laiin a hun lai mil ang zela ‘change’ ve ngai hi a awm a ni tih kan hriat a hun tawh a ni.
Nausente hi mihring an ni – Engemaw chang hi chuan Israel hnam anna lai hi kan nei ve thinin ka hria, kan luhlul zia te, thu kan awih loh ziate, siamthat kan har zia te, kan chhehvela hnamdangte kan mil loh zia te, kan pipute’n hmeichhia leh naupang an ngaihnep ziate thlengin! Thiamna leh hriatna a sang zel a, Human Rights hmangin mihring dikna, chanvo leh nihna humhalh a tulziate kan hre chho zel a, mihring intluk tlanna kan ngaipawimawh chho zel a. Chutihrual chuan mizote’n nausen thi kan sawngbawl dan hi chu ‘Inhuman’ lam rawng a kai a ni.
Nausen a lo pian hian mihring a ni a, a lo thi a nih pawhin mihring thi a ni, hawh u, mizo hnamte hian mihring intluktlanna ngaipawimawh chung zelin kan pipute mawl lai thil ‘Hlamzuih thihna’ hi i hnawl ngam tawh ang u. Nausen thi sawngbawlna avanga kan khawtlangin hun leh tha kan lo seng belh hret a nih pawhin kan mihring puite an ni tih i hre ngam tawh ang u.
Zorama Kohhran hrang hrangte pawh hian khawtlang inawpna dan zul zui deuh vekin hlamzuih thihna hi an kalpui a, tunhnai atang hian thenkhat chuan ‘ vui tura kohhran upa-te an sawm chuan lo vui se’ tiin an kalpui tan mek, hma kan sawn hret e. Sawi tur tam a awm, nau a lo pian hian mihring, thlarau nei a lo piang a ni. A lo thih pawhin chatuan rama kal tur a ni a, Pathian fa, Pathian hmangaih leh duh em em a ni, chuvangin kan Kristianna avang tal pawh hian Hlamzuih thihna hi hnawl ngam tawh ila; kohhran-te pawh hian nausen thite hi kohhran mitthi vui programme-a seng luh dan ngaihtuah thar tawh sela a duhawm viau ang, kan mihring pui, thlarau nei, Pathian faa vuahte vek an ni si a.
This entry was posted
on Saturday, July 24th, 2010 at 11:59 am and is filed under Mizo Society & Culture, Opinion.
Both comments and pings are currently closed.