Kristiante ah chuan Kraws hian awmze thuk tak a nei tih kan hre theuh anga mahse, engtik chiah atangin nge Kristian ten chhinchhiahna ang hrima kan hman tan hi, tih lam aw niang?!
Thlaler kara Galilee dil nuam tak mai awm chuan mi chi hrang hrang ko khawmin, a dil hausakna te tlanin a kiangah khua an din hlawm thin a. Isua Krista hunlai pawh khan he dil khawthlang hmar maiah hian Bethsaida (‘Sangha mantu in’ tihna) khua a awm thin a ni. Hemi hmunah hian thil hlui zirmi te chuan Isua Krista hunlai a mi wine bel hlui engemaw zat an chhar bakah Kraws inziak an hmu tlat mai a, a tir tak chuan mak pawh an ti viau awm e.
Hebrew hawrawp tawp ber hi ‘Tau’ niin, X anga ziak a ni thin a, dikna (righteousness) entirnan an lo hmang thin a, hei hi Bible ah pawh kan hmu a ni (Ezekiela 9:5-6 etc). Hetiang chhinchhiahna hi midang chalah an siamsak thin ni a sawi a ni. Catholic Kohran pawh hian hetiang hian puithiam ten Baptisma an chantirin emaw, Ash Wednesday ah te midang chalah Kraws chhinchhiahna hi tun thleng hian an la siam nghe nghe. X hi Kristian kraws anga lo hman thin lai te pawh a awmin, St.Andrew’s cross emaw Saltire an tih pawh kha X anga inziak a ni bawk.
Tichuan, kum 1857 khan inhnehsawhna lemziak (grafitto) chu Rome tlang pasarih laini takah chuan kraws a khenbeh lem (crucifixion) laih chhuah a ni ta. He khenbeh lem hi AD 3 na vel a mi a nih rin a ni. Kraws a khenbeh lem chuan Sabengtung lu neiin, a hnuaiah Greek tawngin, “Alexamenos in a Pathian a bia” tih a inziak bawk. Mithiam te chuan Rawm sipaiin, Rawm sipai vek mahse Kristian a deusawh na a nih an ring hlawm.
Kristianin, chhinchhiah nana Kraws kan hman tan tak hi chu Rome lal, Constantine-a tih chhuah ni a sawi a ni.Chanchin ziakmi ten an ziak dan chuan ,Constantine hian chhun nisat laiin, ni kiangah chuan Kraws lianpui a hmu a ni awm e.Chu kraws chu amah chauhin a hmu lova, a sipai te pawn an thlir thup nghe nghe niin an ziak. Constantine chuan a ral do tur, Maxentius pawlte hneh tur chuan a sipai te awmphaw ah “vanlam chhinchhiahna thianglim” a tih mai (chhun a an hmuh) Kraws lem chu tar theuh turin thu a pe a, an raldo te pawh hneh phah angin sawi a ni. Heta kraws lem an hman hi “Chi Rho” lem a ang lek lek niin, Latin mi, hmanlai chanchin zir thin Lactantius chuan a sawi. . Hemi kum hi 312 AD niin, Constantine hi Kristian chhinchhiah nana Kraws lem hmang hmasa ber ni a sawi a ni ta a ni. Tichuan, kum 317 AD ah chuan Rome tangka ah pawh kraws lem chuantir a ni ta vah nghe nghe.
Chi Rho:
Isua Krista leh a zirtirte khawlai lenna thin Bethsaida khawram:
NB: Khawvel ah hian Kristiante hian Kraws ziak dan hrang hrang kan nei. Chung ziak dan hrangah chuan khawi ber nge kan Lal Isua Krista an khenbehna ang chiah erawh hria an awmlo. Kan hman lar ber erawh hi chu Latin Kraws (Crux Immissa) a ni e.




