mi(sual).com

Darngawn ram hi tun hma Lalsavunga thlahte’n chhak an nawr lai aá¹­ang tawhin Lalsavunga thlahte ram a ni á¹­hin a. Vailen lai pawh khan Kawihthuangah Kaihranga lalin he’ng lai Darngawn vel pawh hi ram ruak a ni awm e.

Vawi khat pawh bawrhsap pakhat Champhai zin tur chu Tuisen hnar Bangla-ah Lalburha chuan a va bia a. Bawrhsap hnenah chuan, “Sappa, hei Champhai-ah i kal dawn a, he lai Tuisen hnar chhehvel hi ram ruak emaw tiin an lo dil laih laih ngei ang che a, ka ram vek a nih hi.

Ka thlahte lal vena tura ka tih a nih hi, tumah va pe suh ang che,” a ti a. A sawi ang ngeiin bawrhsap chu an lo dil ta ngei a, mahse, bawrhsap chuan Lalburha sawi kha ngai pawimawhin tumah a pe ta lo a ni.

Amaherawhchu, (a hun chiah hriat a ni tawh lo) Darngawn-ah chuan Taibeha, Pawih chu a lal a, a thih hnua rokhawmtu tur fapa a neih loh avangin lal hrang hrangte chuan neih an tum ran a. Taibeha chu a thi ta a, a tlang chu sem a lo ngai ta a. Tichuan, bawrhsap chu Darngawn ram sem turin Tuisen-ah a kal ta a. Hetah hian lal hrang hrang an lo kal a, bawrhsap biak á¹­heuh an tum a.

An inbiak ni tur chu a lo thleng a. Hetia an inbiak hun tur leh hmun hi Lalburha pawh hrilh a ni a, lal dangte chu an inbiak ni tur thlen hma ni 2/3-ah Tuisen an thleng vek a. Mahse, bawrhsap chuan tumah a be duh lo va, Lalburha a nghak tlat mai a. Inbiak tur ni-ah a lo la lang ta si lo va, lal dangte chuan bawrhsap hnenah, “Tifel mai rawh, Thangbua hi a lo kal dawn lo a ni ang,” an ti hlawm a. Mahse, bawrhsap chuan Lalburha tel lovin a tih theih loh a ti tlat mai a, ni khat an nghak leh ta a.

A tuk chawhma lamah chuan bawrhsap chu bangla chhungah a awm a, a á¹­hutna tur chair leh dawhkan chu bangla tualzawlah an hûng a, a kaihza vengtu orderly/peon (Ardali) chuan a veng a. Sailo lal dang chu an ding á¹­hap a, chawfak hun dawnah Lalburha chu a lo thleng ta a.

A pasalá¹­hate chuan silai leh fei nen an lo zui a, amah lah chuan fei a hum ruang mai a. Lal dangho awm ve te chu a han en kual a, “E! Mi in va nghak rei tawh awm ve,” tih pahin bawrhsap á¹­hutna tura an hûn chair-ah a á¹­hu chut a. Sap ardali chuan, “Hei chu sap á¹­hutna tur a nih hi,” a han ti dek dek a, Lalburha chuan, “Hei, lal ka á¹­hu alawm. I pu va ko la, Lalburha a lo thleng va ti rawh,” a ti a. Ardali chuan sap chu a va hrilh a, sap chu a lo chhuak a. A á¹­hutna turah Lalburha a lo á¹­hu vûng si a, chair dang a laktir a, inhmatawnin an á¹­hu ta a.

Lal dang chuan an din hual laih mai a. Sap chuan, “Lalburh, ka hrilhna che kha i lo hmu lovem ni? Engati nge i lo tlai?” a ti a, Lalburha chuan, “A! Sapa, i duh hun hunah mi ko va, kei pawh ka duh hun hunah ka lo kal a nih hi; a inrul tawk chiah a ni lo’m ni?” a tihsan ta mai a.

Sap chuan, “Hei, lal dang hi an lo kal hnem si a, engtin nge kan ram sem tur chu kan tih ang?” a han ti a. Lalburha chuan, “Ram sem tur a awm hleinem. He’ngte hi ka ram, ka thlahte lal nana ka tih a ni a,” tih pahin lal dangho chu a han en kual a, “Nangniho chan a hmingin tlang in nei vek tawh a.

Hei, in unaupa Lalhuta hian tlang a la nei lo va, hetah hian awm rawh se aw..?” tiin a han zawt a. Tuman an hnial loh avangin sap pa chu a en a, “Khati kha a ni mai alawm. Tumah remti lo an awm loh kha.. Darngawn/Khawzawl hi chu Lalhuta’n chang rawh se,” a ti a. Tichuan, Lalhuta’n a chang ta a ni. Heta lal kalte hi Khawtinkaia, Puilo lal te; Hrangkunga, Mualpheng lal te; Dolura – Saichal, Belvuak, Tawitawkawn lal te; Lamlira, Vankal lal te; Hrangkima, Liankhama fapa te an ni.

Kum 1929 khan bawrhsap C.G.G.Helme ICS chuan khawchhak lam fan pahin Lalburha a tlawh tur thu a thawn ve a. He’ng hun laia bawrhsap zinte chu an hriat phawt chuan lalho chuan lo hmuakin Arva leh ranpuite thlengin an talh á¹­hin.

He’ng hun laia bawrhsap zinte lal zia chu sawi loh, an aiawha an tirh C.I te takngial pawh an lal em em a, lalte paw’n an hlau hle. Tichuan, Case Clerk Pu Makthanga te, Pu Zaitluanga C.I te hruaiin Helme sap chu Lalburha tlawh turin an kal ta a. Tuma chiauau lohvin Lalburha khua an lut a, an thlenna tura an indah fel hnu chuan Lalburha hmu turin lalin an pan ta a.

Lalburha zunram thiar nen an inhmu ta a. Lalburha chuan, “E! Sappa, min lo hmuak rawh i ti a, hei, zunram thiar pahin ka lo hmuak che a..” a ti a, an lut dun ta mai a. Chutia bawrhsap leh Lalburha an han inzui lut chu an inbe lai hmuh châkin nunau chu in khat hmurin an lut khawm a.

Bawrhsap chu a á¹­hutna atana an tih thingrem chunga pawnpui thleh chungah chuan a á¹­hu a, a bul dawhthlenga Mizopa á¹­hutthlengah Lalburha chu a á¹­hu dawrh huang mai a. Khatih laia thinphu dep depa bawrhsap lo viltu rahsi ho lah khan, bawrhsap tan a thawipikthlakin a rimchhia ang tih hlauvin chhangchhe nawlpuia lo lut nunaute kha a rang thei anga nawrchhuah an tum a. Mahse, Lalburha chuan, “Hnawtchhuak suh u, lal leh lal kan inbe dawn a, an hmu ve duh a ni ang chu, a ti hmiah mai a. Chutih lai chuan Mizo á¹­awng thiam nel nual Helme sap chu inrawlh duh lovin a ngawi chip cham reng mai a ni.

Nakinah chuan Lalburha chuan bawrhsap á¹­huihruai Pu Makthanga chu a han en vung vung a, “I va thau ve. Khiangte hetiangin an thau thei a ni maw? Khai, i kawr kha min pe teh,” a ti zui ngeuh mai a. Zahder taka Pu Makthanga’n, “Ka pu, i ha thei lovang, i tan a lian lutuk ang,” a tih lah chuan Lalburha chuan, “Nang Khiangte hak theih chu keiin engah nge ka hak theih lohvang ni?” a tih khum lehnghal a! Chumi hnu chuan Helme sap nen chuan zu an dawm dun ta a

Helme sap chuan, “Lalburh, engati nge min lo hmuak rawh ka ti a, min lo hmuah loh?” a ti a, Lalburha chuan, “Kan khuaah hian mikhual hi an lutin an chhuak reng a, tumah ka hmuak ngai lo va, tumah ka hnar ngai bawk lo; nang chu ka inah i lo leng a, pawnah zunram thiar pahin ka lo hmuah che kha.

Hei, zu in ila, a tlak hnuhnung zawkin salam chawiah!” tiin Helme sap chu a’n cho zui a! An lal no dawm chu a rualin an han tauh ta ngei mai a, hmui phawi miah lo leh hrawkbawk kal rulh rulh khawpa an han lem hnu chuan Lalburha chuan a no chu a tlak hmasa ta zawk a.

Chhuat âwnga a nawi a leihbuak laiin Helme sap pawh chuan a no chu a tlak zo ve ta mai a. Lalburha chuan, “I ti thei ve fe reuh mai a!” a tih chuan midang chu an lo nui ham ham a. “Ka khua i tlawh bawk a, salam chu chawi lo mai rawh, ka ngaidam mai ang che,” a’n tihkhum leh a. Tlai tawk fe an in hnu phei chuan Lalburha chuan, “Sapa, ka vaibel hi han á¹­an teh a,” ti mai maiin Helme sap chu a bawlzan thei der tawh mai a ni.

Hetia Helme sap nena an inbiakpawh hnu hian Lalburha chuan a nêl em em a, a tham lo chêt tlat bawk a. A in aá¹­anga Helme sap haw tur chu a darah a kuah a, a ban a hmersak a, “I ban te chu a va lian roh ve, Awlan-a kah awkah i á¹­hat hi mawle.. Naktukah châm leh la, sial ka talh ang che, silai pawh min pe bawk la,” a ti a. Helme sap chuan tuar har a ti hle a ni ang, a sen awp awp mai a, “Ka lo kal leh hunah le..” a ti a. Lalburha chu mi á¹­awng thlawn ba duh lo chi a ni bawk a, “I va uikawm reuh ve,” a’n tihkhum leh á¹­ãlh a!

Lalburha chauh hian kan Mizo lalte zingah bawrhsap kha a á¹­hiankawm thei a, chungtlak tak leh anmahni ngainep takin a kawm thei zel a ni. Hetianga Lalburha’n Helme sap a biak chhawhchhi dan hi a thang nasa em em a, a tihdan thîkin Pu Zataia Sailo, Khawhai lai chuan Assistant Superintendent C.H.Bell kha, “Ka á¹­hian,” a ti ve ngawt chu a lalna an bàn á¹­helh bakah salam a chawi an ti!

Chhunzawm tur…

This entry was posted on Tuesday, August 16th, 2011 at 6:30 am and is filed under Mizo Society & Culture. Both comments and pings are currently closed.