M.Suaka Chanchin

January 13th, 2012 5:30 pm by lushai_er

– Dr. Zokhuma Vety.

PIAN LEH MURNA/HUN HMASA : A hmingpum chu SUAKMICHHINGA a ni a.Thlahtu bul thui tak sawi lo mai ila, hmanlai chawngthu lal ropui Lersia thlah kalzel CHAWNGTHU VANCHIAU hnam a ni. Amah in a hriat hlat theih ber a pu chu BERHKHAWCHHANA a ni a, a pa hming chu Chawnghuliana niin a nu hming chu Chawngpuithangi a ni. A pu leh a pa te hming atang ngawt pawh hian an hunlaia mi vantlang tak anni tih a lang awm e.

A pianna hmun chu LUNGHRET khua Thingsulthliah kiang Tuirial kamah a ni a, February 1868 ni a chhut a ni. Mizo ten Indo an chin lai hun, khaw hrang hranga an pem fo hunlai a la ni a. Anni pawh hi Mutthi-ah pemin, chutatangin N.Bualpui ah an pem leh ta a ni. North Bualpui-ah hian rei tham tak awmin, Suaka leh a nau hmeichhia pahnih leh mipa pakhat te pawh an lo hulhar hman hle tawh a. A pa Chawnghuliana pawh Lal Upa te niin khawkhat mi khawsathei pawl a lo ni ve tawh a.

Bualpui-a an awm lai hian Suaka pawh tleirawl fel tak a nih tawh laiin vawikhat a thiante nen an ram kal a, a nau Dosatthanga chuan a zui ve a, ruahpui leh thlipui a lo thawk ta thut mai a, an In lam panin an tlanchhe ta a. Dosatthanga a la tet em avangin a tlanchak ve thei lova an buaipui ta hle a.A  thiante chuan Suaka hnenah, “I nau hi sat mai rawh,” an ti ta a ni awm a. Anni unau hi inhmangaih tak an lo ni si a, a rilru ah a cham reng thin a ni ang, a tar hnu thleng khan a la sawi fo thin.

Vanduaithlak takin a pa chuan 1881-ah a lo thihsan ta a, amah Suaka ber pawh kum 13 chauh la niin, a nu hovin an hmeithai ta a ni. Khatih laia hmeithai te dimhmun kha a chau hle a, Laichin unau Pa a belh tur an dap ta a. A tawp ah chutih hunlaia lal ropui Kalkhama, Sentlang lal khawnbawl upa Zapuithanga Chongthu Thangchhung chu Pa atan an va bel ta nge nge a ni.

Ani Zapuithanga hian fapa BAIA leh Thangphunga bakah fanu pakhat a nei ani. Pa ah an va bel tih hian, a tir takah te chuan an va fin ve lawk a ni thei. Mahni inhranga khawsa in Pa angin an va nghenchhan tihna a ni. SENTLANG ah hian kum 9 dawn lai an va awm ve hman a, Suaka pawh tlangval puitling thawkhat lo ni ve tawh in, a farnu te pahnih pawh nula an lo ni ve tawh a, Dosatthanga pawh tleirawl fel tak a lo ni ve hman tawh a ni.

VAILIAN-II NA LEH CHANGSIL LUH THU : Kum 1889 January ah vailian II-na thawhkhatna (The Lushai expedition of 1889) chuan Tlabung lam atangin Lunglei an rawn thleng a. Lunglei ah kulh te sa in Sipai 200 Murray (Marliana) hovin an rawn hnutchhiah a.

A thawhhnihna (The Chin Lushai Expedition of 1889-1890) phei chu rip lehzual a lo thawk in Tlabung lamah a nawlpui ber Brig. General hovin an lo chhuak leh a, Lunglei atangin ‘Nothern Column’ an tih Col. Skinner hote chuan hmar lam an rawn pan ta a.

Tlawngdung a lo chho ve ‘Assam Column’ Capt. Dally-a military police 400 rual te pawhin CHANGSIL BAZAR rawn paltlangin Lungtian Lianphunga khua ah Col. Skinner hotu an lo va pawh ve ta a ni. Lianphunga kha British khua leh tui te zuk run chiam tu a nih angin an rawn bitum ber a ni a.

Chutih rualin British hovin Mizoram chu awp zui an tum ngheh tawh a vangin Capt. Dally chu sawrkar hmun nghet tur lo thlang tura ruat a ni a, Lianphunga kawtchhuah Changsil lam hnaih ni thei se tih a ni bawk. Capt. Dally chuan tuna Aizawl hmun hi a lo hual ta a. Col. Skinner in a va enpui a, a pawmpui tak veleh Sipai Engineer Lt. Peti chuan kulh sak dan tur plan te siam nghal in, Capt. Dally sipai 400 te chuan hna an tan ta nghal a ni.

17th March 1890-a Col. Skinner -a hoten Aizawl an chhuahsan lai te chuan Aizawl kulh, sipai 200 awmna tur lah Changsil kulh sipai 100 awmna tur chu peihfel in an luah vek tawh a ni.

Khatia Expedition sipai nawlpui in an tih hnu rei vaklo ah Mizoram awp turin sawrkar a lo ding zui ta thuai a ni. Chuta bawrhsap (political officer) hmasa ber chu Capt. H.R. Browne a ni a. A rual hian DAKTOR sap pakhat leh sipai hotu tur Lt. H.W.Cole an lo chhuak ve nghal a. Sawrkar sanction ah chuan Militaty Police 300 chambang te bakah Posse Corp mi 100 a tel nghal bawk.

Aizawl a sawrkar a rawn inbun ngheh hmasak hun hi April-May 1890 lai a ni. Hetia sawrkar a lo ain bunngheh takah chuan Mizo lal ho (Khawthlang Suakpuilala fate) nena inbiak rem a lo tul ta a. 14th June 1890 ah chuan tunhma JAIL TLANG ni thin, tuna MILLENIUM CENTRE hmunah hian inbiakna hlawhtling tak an lo nei thei ta a.

Mizo chuan SAUITAN kan ti a, sap chuan ‘DARBAR’ an ti thung. Governor Sir Robert Reid ziak ang chuan Mizo lal ho zinga khaipa deuh pathum Kalkhama, Lianphunga leh Thangnghilha te pawh an tel kim a ti a, Bawrhsap thuawih an intiam a ti bawk.

Mahse Lianphunga chu a tuikuk run vangin a lalna kum 4 atan paihsak a nih tur leh Leiman/kuli phut theih tur te an han ngaihtuah  that in , lal ho chu an lungawi leh thei ta lova, a rukin sawrkar chu kah an rel ta a ni.
Lal ho zinga upa ber leh hotu chan changtu ber KALKHAMA chu a khawnbawl upa Zapuithanga te pafa chuan ti lo hram turin an thlen ta a.

Anni pafa hi lal aiawh a silchar Bawrhsap te pawh lo zuk be fo tawh, sawkar ropuizia lo hrechiang tu an ni a. Mahse an lapa in a khua te nena an lo rel tawh chu kaltlangpui a tum thung si a. Chutia thu an inhmuh takloh ah chuan a dawihzawk chu in saseng a ngai ta a. August 1890 chuan Pu Zapuithanga te chhung leh M. Suaka te chhung chu Changsil kulh ah an lut ta ngawt mai a ni.

CHANGSIL AWMLAI: Changsil hmun hi tlawngdung a lawng kal theih sang ber a nih angin tunhma rei tak atangin vai sumdawng te an lo awm in, CHANGSIL TLAWNGDAWR tih a lo ni fo tawh a. Mizo lal te leh Cachar Bawrhsap te inbe thiam in VAI dawrkai te chu mizo lalten ral lakah an lo venghim a, lal te chuan chhiah (tax) te pawh an lo dawng ve tawh thin a ni.

Hetiang hi Zoram hmun dang SONAI MUKH (Tuirial) leh TIPAI MUKH (Tuiruang) ah te pawh a lo awm tawh a ni.

British sawrkar pawhin bungraw chhekkhawlna hmunpuiah an rawn hawng nghal a, a vengtu sipai pawh 100 lai an dah ta a ni.

Hetia Pu Zathanga hova Suaka te chhung nen changsil ah an lut kan tih hian, vai zingah tak tak chuan rei chu an khawsa in a rinawm lova, an venhimna hnuaiah an zuk intulut tihna a ni a. An luh hun hi Aug 1890 a ni kan ti a, thla khat emaw chauh an awm hman tihin 9th September 1890-ah chuan Mizo lal te chuan Capt. H.R Browne Shillong lama zin tur sakawr chuang lai an lo kaphlum ta a. Chuveleh Aizawl leh Changsil kulh pawh Mizo lal te chuan an hualbet zui ta tlat a ni.

Changsil kulh vengtu sipai 100 chu an hotu Lt. H.W.G Cole in a hova, Aizawl kulha sipai 200 te thung chu Sergeon Capt. Melville I.M.S chuan a lo ho ve ta a ni.

Bawrhsap Capt. Browne thi tur sakawr chunga changsil a tlanluh lai te khan Pu Zapuithanga hote chu an lo awm ve a ni. Hetia inkah buaina a awm chhung hian amah Pu Zapuithanga pawh a thi ve ta a. Mizo danin a fate ho chuan a ruhro dah that tura siam an duh si a, kuang ur tih te a theih si lova. A kut leh ke te chandarh in thinglerah amah a tawih turin an khai ta a ni awm a. Pu Suaka pawh khan a tar hnu thlengin, “Pa te sa han chan zet chuh!!!” a la ti fo thin.

Tichuan a fapa upa zawk Baia chu an hotu ber a lo ni zui ta a ni. Indona pawh phaitual lam atanga Bawrhsap thar MC Cabe sap sipai tam tawk nen lo thawk in Changsil leh Aizawl kulh chu an rawn chhanchhuak leh ta thuai a ni. Mizo lal zinga a hruaitu zual 3 te pawh phaitual ah an tantir ta a ni.

Kha indo na ah khan sipai lam pawh thi leh hliam an awm ve nual a ni ang. Bengali doctor Baba pawhin chutiang hliam Silchar lama a kalpui rualin M.Suaka hnenah dilin a nau Dosatthanga chu a hruai ve a. A chhung ten hotu liante hnena lo ngen in Guwahati bula Silghat Dispensary ah an lo sawn ta daih mai a. Chuta tangin an khua Dacca ah an lo sawn ta zel a, chutiangin Dosatthanga te unau pawh hun tamtak an inhloh phah ta a ni.

Kum, 1890 a lo tawp a, CHANGSIL phai ah hian a kum leh 1891 pawh an la awm zui leh ta zel a ni. Kum 1892 kumthar kuha a lo thal chuan tuihri an vei ta a. An hotupa ber Baia bakah Thangphunga nu leh Suaka nu te chu an thi veleh ta a ni.

Tichuan Thangphunga leh a farnu pakhat, Suaka leh a farnu te pahnih chauh an lo ni ta. An u ber leh an nu te pahnih ruang sawngbawl vel pawh Suaka leh Thangphunga te kut ah a lo awm ta a, an chanvo a rapthlak hle a ni.  A hming chuan an thlan te pawh an lai ve ni ngei tur a ni.

Pu Suaka khan kum 1938-a Durtlang lal a nih kum 25 Silver jubillee lawmna ah a khaw mipuite hma ah ‘Nangni zingah tumah kei anga Nu te thlan lai in awm ve ka ring lo’ a ti chhuak hial reng a ni.

AIZAWL AN LUT : Khatia Changsil-a vanduaina rapthlak an tuar hma lawk a saipai hotu thar atana lo chhuak Capt. G.H. Loch chuan a khawngaih ta em em a. Aizawl lam ah a hruai chho zui ta a ni. A tir ah reilo te chhung tuna Sipai canteen kiangah hian Bawkte ah a khawsa a.

G.H. Loch vek remruatna in Thingpui huan tlang (Mac Donald Hill) tuna C.M Bangla lamah hian an han inbengbel zui ta a. Nakin zelah chuan In 20 bawr lai an lo ni ta a, THANGPHUNGA VENG ti a hriat an lo ni zui ta.

Aizawl an luh hun diktak hi hriat har tawh mahse March thla chawhma lam anih hmel hle. Sesawng lal Lalbuta hoten MC Cabe hote an lo kah a indo a chhuah lai kha a ni a. Aizawl dai bulah te pawh rawlralin sipai rawn kal te pawh an la rawn kaphlum a ni. Khawchhak lal dangte nen inkap zui zela Bawrhsap leh G.H.Loch sap te Aizawl an lo luh leh chuan June thla a kai hial tawh a nih kha.

M.Suaka pawh khatia ram a la raltit em em laikhan Changsil leh Aizawl inkar Dakla(Mailrunner) ah thla thum chhung a tang a. A raltit vang ni ngei turin hlawh pawh thlakhatah cheng 30/- tehreng an pe anih kha.

Thla thum hlawh Tangka thir kumpinu (Queen Elizabeth) lem chuang sawmkua zet a dawng ta mai chu, a dah himna lamah a buai ta hle a ni awm e. Nakin ah chuan an khamliam ah Biruchuk thing lianpui bulah belin a phum ta tih a sawi. Khatih lai khan 1894-a Lalbeveli Khiangte nupuia a neih pawhin man ba lovin a pe tla nghal thei ta tih a ni.

[Part 2 lamah chhunzawmah aw….a sei tawh em mai ]

34 Responses to “M.Suaka Chanchin”

  1. 1
    Chhuaklinga Says:

    Chhiar ila

    tren tren

  2. 2
    sheldon Says:

    Chhiar hma in ka chhiar dawn tih ka rawn report e. Chhiar ang.

    tren tren

  3. 3
    doc_lib Says:

    ngaihnawm hle mai

  4. 4
    bbney Says:

    A ngaihnawm e. Mahni pa te sa han chandarh chu a hrehawm ve khawp ang le. Part 2 a va nghahhlelhawm ve.

  5. 5
    buh-duha Says:

    Chanchin ngaihnawm tak a ni. (Y)

  6. 6
    Chhuaklinga Says:

    Part one-ah chuan a chanchin a lang tam rih lo hle mai, part two lo nghak leh phawt teh ang.

    tren tren.

  7. 7
    Kawnga Says:

    A va ngaihnawmin a va bengvarthlak leh ta ve! I post ho zawng zawng hi lakhawm ta ila, Mizo History hlu tak a ni ngei tawh ang le!

    Mak tih deuh pakhat ka nei a…..

    A thiante chuan Suaka hnenah, “I nau hi sat mai rawh,” an ti ta a ni awm a. Anni unau hi inhmangaih tak an lo ni si a, a rilru ah a cham reng thin a ni ang, a tar hnu thleng khan a la sawi fo thin.

    Nunna hi hmanlai hian an hlut awm lo mange ka ti! A nau hi a tlan tha thei lo a nih pawhin an theih tawpa chhawm ve a, a tul leh pua a, a tul ta ngang a nih leh tawrh a ngaih chuan tawrh ho ve mai awm tak. Ral ram pawh ni lo, ruahpui leh thlipui tih vel avang maia mahni mihringpui sat mai tura han intih hi, mak ka ti tawp thei tlat lo! Kan pi leh pute pawh hi a zawng zawng chuan an lo fakawm bik nek love.. ;-(

  8. 8
    boihapa Says:

    A bengvarthlak hle mai. (Y)

    Lunghret khua hi a lo awm thin tih reng reng ka lo hre ngai hleinem, Tuirial lei chhak lawkah khuan Tuirial lui a rawn fin avangin Lunghret lui chu a awm tih ka lo hre ve a.

  9. 9
    Formerly Known as Fonz. Says:

    Pu zokhuma hian makpa fel tak a nei an ti 😀

  10. 10
    PKfanai Says:

    @7.Kawnga (Y)

  11. 11
    H.Vangchhia Says:

    Hmanlai rilru a hriat theih thiak thuak bakah a ngaihnawm khawp mai. (Y)

  12. 12
    Kawnga Says:

    A nau Dosatthanga hi a sat ta lo phawt chu a ni awm a. Part – II lamah chuan a chanchin tlem i rawh telh tel thei ang chu maw.. Tunge, mahni naute sat phal reng ang? A thiante ho hi ti mak ve tak chu an ni!!

  13. 13
    TuaiSialA Says:

    #9 😀

  14. 14
    ChhanaPa Says:

    Service
    Temporarily
    Unavailable
    The server is temporarily unable
    to service your request due to
    maintenance downtime or
    capacity problems. Please try
    again later.
    Apache Server at
    http://www.misual.com Port 80.
    Hetiang hi hmuh ka ning.

  15. 15
    chhana Says:

    A hming na na na hi chu ka hre lar ve á¹­hin khawp mai, hetiang em hian a lo harsa ang tih ka lo hre lo re re a.

    Nghakhlel takin a zawmna ka lo chang e. (Y)

  16. 16
    lushai_er Says:

    Khuangchera ten Changsil Kulh an kah te khan an lo awm ve reng tawh tihna a lo ni dawn a; Tawnglettute kha an lo zuk ni reng ang ka ti !

    Dailuah hi Changsil atanga a hming hi lo chhuak niin an sawi (dik tak maw ?)! Pu Zapuithangate hian chaw an chhum thin a niang, Dal an lam khan “Dal leu” an ti thin a, dal la hmu ngai lo ta chuan dailuah an ti anih chu an ti a ni awm e.

  17. 17
    H.Vangchhia Says:

    lushai_er #16 khawi a tawnglettu?

  18. 18
    Thara Chhangte Says:

    In khua a vawt ve hlawm em??

  19. 19
    Chhuaklinga Says:

    @18, meilumbawm tarlam tawh leh rap in kaw sir siar nen a tawrh atan chuan kan khua chu vawt ve tak a ni. Computer hmaah pawh ka thu peih lo, phone-in meilum karkalakin ka rawn misual ve tang tang. 😀

    tren tren.

  20. 20
    Chemtatrawta Says:

    Eirawngbawl a thiam bawk a, a ngaihnawm ngei mai. Hnam rohlu a ni e.

  21. 21
    lushai_er Says:

    #17 @H.V : Khuangchera kha kha tia a hliam hnu khan a la thi mai lova, dam chhuak leh thei hmel pawh a pu a, a huaisen em avang khan Sap commanding officer khan a in pek duh chuan a nunna zuah sak a tiam an ti. Kuangchera khan a chem khan a vai pek a ni awm a, thisen a chhuah takah chuan Sap pa pawh chuan a hote chu a kah hlum tir ta a ni an ti ! Version dang ka hriat a nia.

  22. 22
    loneeagle26016 Says:

    M.Suaka hlawh khi a tam kher mai, hemi hnu daih Sap hoin mission sikul an din tawh hnu khan mission zirtirtute khan thlakhatah cheng 3 an hlawhin ka hria.. Rs 30 khi tam tak ani.. (Y)

  23. 23
    lianchhiara Says:

    A thui viau emaw ka ti a, word 2000 a tlin loh hret chu! :-$

  24. 24
    lushai_er Says:

    #22, @Mupuikhawhar: Ralmuanna hmunah chuan thlakhatah Rs.10/- chauh a hlawh a sin. Part II lamah tarlan a ni dawn.

  25. 25
    Guillermo endara Says:

    Chhiar chhunzawm leh hun a nghahhlelh awm hle mai

  26. 26
    bbney Says:

    He post-ah hian kan khaw hming a lan ve vang hrim hrimin kan comment nawn leh ange.

  27. 27
    loneeagle26016 Says:

    24#, Lushai_er, A hlawh hi alo va tha hrim hrim ve ! Rs 10/- pawh chu a hunlai chuan tam tak ani, mission zirtirtu ho hlawh khaikhin chuan. Part-II chu ka lo chang reng ania, a beng var thlak bakah a ngaihnawm hle mai (Y) 😀

  28. 28
    keimah Says:

    A va ngaihnawm mai mai e! Durtlangah chuan Pu M. Suaka hi a hming ringawt pawh a la zahawm pha nia! Pa ropui a tling. A tu leh fate pawh mi puitling tak tak an ni hlawm.

  29. 29
    Maya Says:

    a ngaihnawm hle mai . (Y)

  30. 30
    chhangte_ll Says:

    Chawngthu aka Chongthu ho hi Manipur ah khuan Kuki ah an bet thlep a, mahse a hrang chuan Chongthu Baptist Church an nei ve a :-S A hranpa in tawng chu an neilo anih hmel…

  31. 31
    XaiA Says:

    M.Suaka vang hian Durtlang hi Pathian malsawm ram rim a nam phahin ka hria.

  32. 32
    maawma Says:

    Ka Chawngthu Vanchiau pui a ni tlat mai a, Chawngthu tawng a awm an tih lah chu ka thawnthu hriat chauh leh nghal :-), kawi khat pawh ka hre lo….

    @Lushai_er: kuhva hring chu kan rawn thawn kha, Lengpui a mi ngat

    Han ti zel teh, kan Mizo history neih ve ang chhun hi ngaihnawm riau mai, ngaihnawm bakah a hlu tlat

  33. 33
    lrpa Says:

    Nghainawm viau mai a (Y)
    ‘I nau sat mai rawh’ !! a ti tute khi sat hrep zawk se..Mizo ho kha an lo nep awm hle em aw? thlipui leh ruah hlaua tlanchhiat vanga a.. Mi nepte zawng kan lo ni hmel hi..

  34. 34
    H.Vangchhia Says:

    Post nawilo tak a ni tih ka puang e hairehai (Y)

Comments are closed

This is an archived copy of mi(sual).com — new comments can no longer be posted.